Rozbieżności w ocenie działalności Józefa Kurasia „Ognia” na Spiszu i Orawie wynikają w naszej ocenie z dwóch rzeczy. Krakowski IPN pomija przestępstwa, których jego oddział dopuścił się wobec tamtejszej ludności, i utrwala przekonanie, że to „Ogień” wywalczył polską granicę na Spiszu i Orawie. Ten skomplikowany temat przedstawiamy w cyklu artykułów opartym na opracowaniach dr. Ludomira Molitorisa, sekretarza generalnego Towarzystwa Słowaków w Polsce.
Zastanawiające jest stanowisko dr. Macieja Korkucia z krakowskiego oddziału IPN wobec postawy Słowaków przed II wojną światową, w czasie jej trwania i po jej zakończeniu. Argumenty, które wysuwa wobec słowackiej mniejszości narodowej, zwłaszcza na Spiszu i Orawie, są w naszej ocenie nie do przyjęcia i nie odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy.
Zdecydowanie przeciwstawia się im dr Ludomir Molitoris. Jego zdaniem krakowski IPN przedstawia czytelnikom zdarzenia, które nigdy nie miały miejsca, i w ten sposób broni z góry przyjętej tezy: że „żołnierze wyklęci” nie napadali na ludność Spisza i Orawy, lecz – nawet gdy mordowali, terroryzowali i okradali jej mieszkańców – walczyli o niepodległy byt państwa polskiego.
Żołnierze Armii Krajowej od zawsze sprzeciwiali się gloryfikowaniu „Ognia”. Uważali, że jego działalność w czasie wojny i po niej trzeba wnikliwie zbadać – bez patetycznej i nieuzasadnionej narracji patriotycznej.
Przez lata naszych badań i działań na rzecz dobrego imienia AK nie spotkaliśmy się z tym, by IPN jakiemukolwiek żołnierzowi poświęcił tyle czasu, publikacji i środków co „Ogniowi”. Piszemy o tym w artykule Jak z bandyty zrobić bohatera. Nie da się jednak ukryć, że Józef Kuraś „Ogień” był dezerterem z AK, informatorem NKWD, członkiem Armii Ludowej popierającym PKWN, który po wojnie na polecenie NKWD tworzył posterunki MO, członkiem PPR, kierownikiem UB i mordercą niewinnych cywilów. Dokumenty na ten temat zebraliśmy w tekście Jak dezerter z AK – Józef Kuraś „Ogień” – służył komunistom.
Nasi przodkowie walczyli o niepodległy byt państwa polskiego. Żołnierz Armii Krajowej, 1 PSP AK i WiN, wieloletni prezes Związku Armii Krajowej, był za swoją działalność niepodległościową więziony po wojnie przez władze komunistyczne 9 lat i 8 miesięcy. Dlatego zarzucanie nam, że jesteśmy przeciwko upamiętnianiu idei „żołnierzy wyklętych”, jest niedorzeczne. Jesteśmy za ideą żołnierzy niezłomnych – „wyklętych”, ale konieczne jest oddzielenie ziarna od plew.
W procesie o odszkodowanie dla syna „Ognia” prokurator zdecydowanie sprzeciwił się powołaniu dr. Ludomira Molitorisa na świadka, a sąd ten sprzeciw uwzględnił. W naszej ocenie trudno wydać sprawiedliwy wyrok, pomijając zeznania człowieka, który całe życie poświęcił badaniom historycznym i obronie dobrego imienia swoich rodaków. Przemilczaniem czy pomijaniem „niewygodnych” świadków niczego się nie załatwi, dlatego ponownie będziemy wnioskować o jego przesłuchanie.
W tym cyklu prezentujemy fragmenty opracowań dr. Ludomira Molitorisa oraz jego publiczną działalność, której celem jest ustalenie faktów. Pierwsza część dotyczy tematu, który w sporze o „Ognia” pomija się najczęściej: Słowaków – obywateli polskich, którzy w 1939 roku bronili Rzeczypospolitej w polskich mundurach, a w 1944 roku walczyli w Powstaniu Warszawskim.
Seria: „Ogień” a Słowacy ze Spisza i Orawy
- Część 1: Słowacy – obywatele polscy w obronie Polski (1939 i 1944) (czytasz)
- Część 2: Zbrodnie „Ognia” na Słowakach Spisza i Orawy 1945–1947 (wkrótce)
- Część 3: Morderstwo na moście w Łopusznej i mit ukarania „Lwa” (wkrótce)
- Część 4: Nowa Biała i mit „obrońcy granicy” (wkrótce)
- Część 5: Słowacy żądają śledztwa, IPN odmawia (2006–2008) (wkrótce)
- Część 6: Liczne pomniki „Ognia” i tylko jeden pomnik jego ofiar (wkrótce)
- Część 7: Konferencje bez prawa głosu (2006–2017) (wkrótce)
Słowacy ze Spisza i Orawy w Wojsku Polskim we wrześniu 1939 roku
W słowackiej i polskiej historiografii, polityce, a zwłaszcza publicystyce do dziś funkcjonuje wiele kontrowersyjnych wypowiedzi o słowackiej mniejszości narodowej żyjącej w Polsce w okresie międzywojennym. Wiążą się one z udziałem wojsk słowackich w niemieckim ataku na Polskę 1 września 1939 roku. Niektórzy polscy autorzy posuwają się nawet do tego, że czynią słowacką mniejszość narodową żyjącą w międzywojennej Polsce odpowiedzialną za decyzje, jakie w tej sprawie podjął w Bratysławie rząd I Republiki Słowackiej1.
Autorzy ci wskazują wyłącznie na udział Słowacji w ataku na Polskę. Nie zauważają, że Słowacy mieszkający w Polsce byli wówczas obywatelami polskimi, w żaden sposób nie mogli temu atakowi zapobiec i nie mieli z tą decyzją nic wspólnego2 – decyzje te nie zapadały w spiskich czy orawskich chałupach. Po wojnie zaś byli za ten epizod dziejowy niesłusznie prześladowani i karani. Niektórzy zaangażowani polscy autorzy nawet dziś dowodzą, że takie postępowanie po zakończeniu wojny było słuszne. Nie zauważają przy tym, że Słowacy żyjący w międzywojennej Polsce walczyli we wrześniu 1939 roku po stronie polskiej.
Słowaków ze Spisza i Orawy było w różnych polskich formacjach wojskowych od 2 do 3 tysięcy, z czego aż 710 osób po klęsce kampanii wrześniowej osadzono w niemieckich i słowackich obozach jenieckich. Według dotychczasowych ustaleń w obronie Polski w kampanii wrześniowej zginęło co najmniej 14 Słowaków3.
Słowacy mieszkający na północnym Spiszu i górnej Orawie zostali jako obywatele Polski powołani i zmobilizowani do polskich jednostek wojskowych na podstawie cichej mobilizacji. Zarządził ją marszałek Edward Rydz-Śmigły dzień po podpisaniu w Moskwie paktu Ribbentrop–Mołotow, 24 sierpnia 1939 roku4. Pod broń powołano wówczas 22 roczniki rezerwistów poniżej 40. roku życia, którzy otrzymali pisemne rozkazy mobilizacyjne. Dotyczyło to również mieszkańców terenów zajętych w listopadzie 1938 roku5.
Obrona Nowego Sącza – kapral Jakub Paluch z Krempach

Zmobilizowano wówczas także Słowaków mieszkających na północnym Spiszu i górnej Orawie, którzy we wrześniu 1939 roku wzięli czynny udział w obronie Rzeczypospolitej. Do bardziej znanych uczestników tych walk należał Jakub Paluch z Krempach na Spiszu, który za bohaterską postawę we wrześniu 1939 roku został odznaczony polskim medalem pamiątkowym „Za udział w wojnie obronnej 1939”6.
Jakub Paluch w stopniu kaprala, wraz z dziewięcioma innymi rezerwistami narodowości słowackiej z Krempach, został zmobilizowany 25 sierpnia 1939 roku i otrzymał przydział do jednostki w Nowym Sączu. Według jego wspomnień już 2 września 1939 roku przejął dowodzenie obroną miasta, ponieważ jej dotychczasowy dowódca – kpt. Franciszek Czerwiński, dowódca 9 kompanii III batalionu 1 Pułku Strzelców Podhalańskich – tego samego dnia uciekł w panice na wschód razem z całym dowództwem. Pozostali na miejscu rezerwiści nie byli w stanie utrzymać miasta przed przeważającymi siłami niemieckimi. Już 5 września 1939 roku, po okrążeniu, cała kompania dostała się do niewoli, a 9 września została wraz z pozostałymi jeńcami przewieziona do Ganoviec na Spiszu. W walkach obronnych o Nowy Sącz zginął jeden Słowak z Czarnej Góry, prawdopodobnie Jan Milon7.
Na Słowacji wszystkich jeńców przesłuchano i spisano ich dane. Wszyscy więźniowie z Krempach zadeklarowali, że są narodowości słowackiej8. Po kilku dniach przewieziono ich do obozu jenieckiego Stalag XVII w Kaisersteinbruch w Austrii, gdzie spotkali kolejnych 32 Słowaków z górnej Orawy. Byli to pierwsi więźniowie przyjęci do tego obozu i również oni zadeklarowali narodowość słowacką9.
Jurgów, Rzepiska, Czarna Góra i Orawa

Takich przykładów jest więcej, gdyż do Wojska Polskiego powołano także mieszkańców innych gmin północnego Spisza. Z pisma Tymczasowego Posterunku Żandarmerii w Jurgowie z 13 listopada 1939 roku dowiadujemy się, że do dnia jego sporządzenia dziesięciu mieszkańców Jurgowa nie wróciło do domu i prawdopodobnie przebywali w niemieckich obozach jenieckich. W tym samym piśmie wymieniono również trzy pielęgniarki narodowości słowackiej z Jurgowa10, ośmiu Słowaków11 i dwóch Polaków12 z Jurgowa, ośmiu byłych żołnierzy narodowości słowackiej z Rzepisk13 i aż trzynastu Słowaków z Czarnej Góry14.
W polskiej wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku brał udział także Sebastián Milan z Czarnej Góry na Spiszu, który poddał się wraz ze swoim oddziałem, dowodzonym przez majora Mariana Serafiniuka, w okolicach Lasów Janowskich koło Lwowa 20 września 1939 roku15. Sebastián Milan, który we wrześniu 1939 roku bronił Polski, był po zakończeniu wojny prześladowany za publiczne manifestowanie swojej słowackiej tożsamości narodowej.
Inny Słowak z Jurgowa, Jan Vojtas, urodzony 17 lutego 1908 roku, dotarł z wycofującymi się wojskami Armii „Małopolska” aż do Lwowa. Tam jego towarzysze dostali się do niewoli, a on uratował się, ukrywając się na grządce kapusty. Do Jurgowa wrócił pieszo, po kilkunastodniowym marszu w przebraniu żebraka16. Ze spisu sporządzonego przez Urząd Powiatowy w Trstenej na Orawie wynika, że w maju 1940 roku aż 96 byłych żołnierzy polskich narodowości słowackiej, zmobilizowanych do Wojska Polskiego w sierpniu 1939 roku, nadal nie wróciło do domu17.
Kacwin, Łapsze Niżne, Frydman, Niedzica, Nowa Biała
Ze wspomnień Jana Molitorisa z Kacwina wiemy, że 11 Słowaków z tej miejscowości18 brało udział w wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku po stronie polskiej. Trzech z nich – Vojtech Šiškovič, Gregor Spernoga i Valent Reznicky – w trakcie kampanii dostało się do niewoli i zostało wywiezionych do niemieckiego obozu jenieckiego w Ziegenhain19, a Jan Bigos zginął w bitwie pod Lwowem20.
W wyniku sierpniowej mobilizacji w Łapszach Niżnych sformowano odrębną jednostkę wojskową liczącą 150 żołnierzy, która stacjonowała w miejscowym Domu Ludowym. Znalazło się w niej również kilku lub kilkunastu Słowaków. Jednostka stacjonowała w Łapszach Niżnych tylko przez kilka dni, a jej dowódcą był zawodowy oficer w stopniu porucznika o nazwisku Siwek21.

Podczas pierwszej strzelaniny, w pierwszym dniu wojny, 1 września 1939 roku, jeden żołnierz tej jednostki został ranny22, a jedna kobieta zginęła – paradoksalnie zastrzelona przez wycofujących się polskich żołnierzy, którzy minowali most. Była to żona właściciela miejscowego młyna i tartaku, Ludmiła Kalatova z domu Šoltysova, jedyna ofiara śmiertelna kampanii wrześniowej na Spiszu23.
Ze względu na uzbrojenie, wyłącznie w karabiny, jednostka już 2 września 1939 roku rozpoczęła odwrót na wschód przez Maniowy, Lubań i Ochotnicę Dolną do Kamienicy, gdzie połączono ją z inną jednostką. Walczył w niej podoficer rezerwy, sierżant Filip Prelich z Frydmana24. W sierpniu 1939 roku zmobilizowano także innego Słowaka z tej miejscowości, Valenta Iglara, który po klęsce Wojska Polskiego został internowany aż na Węgrzech. Do Frydmana wrócił dopiero 20 kwietnia 1940 roku, gdy nowym władzom słowackim na Spiszu udało się ustalić miejsce jego internowania i załatwić formalności związane ze zwolnieniem. Przekazany władzom słowackim, został odtransportowany do rodzinnej miejscowości, która należała już wówczas do I Republiki Słowackiej25.
Sierżant Jozef Hlavač, również mieszkaniec Frydmana, ranny w obronie Żółkwi, po klęsce Wojska Polskiego wrócił do domu pieszo26. Zmobilizowany 24 sierpnia 1939 roku szewc z Frydmana, Jozef Brinčka, wrócił do domu jeszcze w grudniu 1939 roku27. Jan Lukuš z Niedzicy, który w kampanii wrześniowej służył w pułku piechoty jako łącznościowiec, trafił do niemieckiego obozu jenieckiego 22 września 1939 roku i przebywał w nim do 20 grudnia 1939 roku28. Do Wojska Polskiego zmobilizowany został również Štefan Horničak z Falsztyna29.

We wrześniu 1939 roku w Wojsku Polskim walczyli także Słowacy z Nowej Białej: Ján Lapšanský30 i František Brodovský. Brodovský po wzięciu do niewoli został wywieziony do obozu jenieckiego koło Strasburga, a zwolniono go 23 grudnia 1939 roku w Wiedniu31. Obaj, mimo bohaterskiej postawy we wrześniu 1939 roku i czynnej obrony ziem polskich, byli po wojnie prześladowani z powodów narodowościowych i oskarżani o faszyzm, a Ján Lapšanský został obrabowany, uprowadzony i zamordowany w obozie Józefa Kurasia „Ognia”32.
Udział przemilczany
Udział Słowaków mieszkających w Polsce w wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku – w polskich mundurach i po stronie polskiej – do dziś nie jest powszechnie znany ani przebadany. Pozostaje w cieniu ataku wojsk I Republiki Słowackiej na Polskę, co bardzo często wykorzystuje się do celów propagandowych, zwłaszcza w środowisku lokalnym na Spiszu, Orawie i Podhalu. Problematykę tę zupełnie pomija w swoich publikacjach również Instytut Pamięci Narodowej33. Zdaniem dr. Molitorisa niektórzy pracownicy tej państwowej instytucji usprawiedliwiają terror, jaki po ponownym przejęciu północnego Spisza i górnej Orawy wprowadzono na tych terenach, i rozpisują się o „genialnym planie aprowizacyjnym”, który według nich wymyślił Józef Kuraś „Ogień”, rabując mieszkańców ponownie przyłączonych do Polski spiskich i orawskich wsi34.
535 Pluton Słowaków AK w Powstaniu Warszawskim
Udział Słowaków w walce o Warszawę dostrzega dziś również IPN. Otwierając 2 sierpnia 2024 roku na Dziedzińcu Wielkim Zamku Królewskiego w Warszawie wystawę „Cudzoziemcy w Powstaniu Warszawskim”, ówczesny prezes IPN Karol Nawrocki mówił:
Tutaj bił się 535. pluton Słowaków, który bronił polskiego Belwederu, bił się na Czerniakowie w czasie Powstania Warszawskiego. Należeli do niego nie tylko Słowacy, ale także Gruzini, Polacy i Ormianie. Polacy nie byli sami w czasie Powstania Warszawskiego, bo także Węgrzy posłuchali słów Miklósa Horthy’ego, który mówił, że chociaż Węgrzy są w czasie II wojny sojusznikami Niemiec, to jest to tylko chwilowy sojusz broni, a przyjaciółmi są Polacy.
Karol Nawrocki, prezes IPN, otwarcie wystawy „Cudzoziemcy w Powstaniu Warszawskim”, 2 sierpnia 2024 r.

Już we wrześniu 1939 roku do obrony Polski włączyła się także diaspora słowacka mieszkająca w Warszawie i innych polskich miastach. Podczas tej obrony zginął m.in. Stanisław Iringh35.
Słowacki Komitet Narodowy i pluton 535
W czasie II wojny światowej w Warszawie mieszkało 78 rodzin słowackich36, głównie potomków dawnej emigracji druciarskiej. Stosunkowo duża ich część przyłączyła się do warszawskiego ruchu oporu. Już w połowie 1942 roku Słowacy mieszkający w Warszawie utworzyli podziemny Słowacki Komitet Narodowy, który sformułował program narodowy i stał się częścią szerszych struktur polskiego ruchu oporu w mieście. Na czele komitetu stanęli Miroslav Iringh „Stanko” jako przewodniczący i Adam Chalupec „Janko” jako wiceprzewodniczący. Członkami byli Robert Marek „Oraviak” i Jan Janik „Valičan”37.

Słowacki Komitet Narodowy powołał podziemny słowacki oddział zbrojny w ramach Armii Krajowej – samodzielny pluton, który otrzymał numer 535. Był to jedyny niepolski pluton w Powstaniu Warszawskim, złożony z członków słowackiej mniejszości narodowej. Później włączono do niego również przedstawicieli innych narodowości biorących udział w Powstaniu.

Dowódcą plutonu był Miroslav Iringh, a jego zastępcą Adam Chalupec. Pluton składał się z trzech drużyn, a przed wybuchem Powstania został przydzielony do drugiego rejonu I Obwodu AK. Przeszedł przeszkolenie wojskowe i kursy medyczne, brał czynny udział w różnych działaniach dywersyjnych: organizował podsłuchy radiowe, zdobywał i przewoził broń i amunicję, kolportował ulotki w języku słowackim i prasę podziemną. Słowacki Komitet Narodowy wydawał także konspiracyjne pismo „Nad Tatrou sa blýska”38.

Pluton 535 „Słowaków” to jeden z najciekawszych pododdziałów walczących w Powstaniu Warszawskim. Była to jedyna formacja, która miała prawo posługiwać się sztandarem i opaskami w innych barwach niż biało-czerwone.

Na początku, w okresie konspiracji, pluton liczył 57 członków. Oprócz 28 Słowaków było w nim sześciu Gruzinów, trzech Węgrów, jeden Czech, jeden Ukrainiec i kilku Polaków39.
Wyjazd Słowaków z Warszawy przed Powstaniem
Jeszcze przed wybuchem Powstania, na początku 1944 roku, gdy front przesuwał się na zachód, władze I Republiki Słowackiej prowadziły wśród warszawskich Słowaków akcję zachęcającą do reemigracji na Słowację. W tym celu wysłano z Bratysławy do Warszawy specjalnych wysłanników, którzy mieli zorganizować przesiedlenie. Niemal każdej rodzinie słowackiej zapewnili, że jeśli wróci na Słowację, otrzyma dobre warunki życia40. Następnie władze słowackie podstawiły pociąg chroniony przez słowackich żołnierzy, który wywiózł na Słowację większość ludności słowackiej, w tym sporą grupę osób zaangażowanych w działalność podziemnego Słowackiego Komitetu Narodowego. Wśród reemigrantów był Jan Janik „Valičan”, szef słowackiej kolonii w Warszawie.
Drugi pociąg, podstawiony w Pruszkowie już po wybuchu Powstania, na przełomie sierpnia i września, zabrał resztę ludności słowackiej. Wyjechała nim również spora grupa Polaków chcących opuścić Warszawę41.
Walki na Czerniakowie

Po wybuchu Powstania 1 sierpnia 1944 roku 535 Pluton Słowaków AK walczył na Czerniakowie, gdzie zginęło 51 jego członków42 – ponad dwie trzecie stanu osobowego z początku 1944 roku (65 osób). Słowacki pluton brał czynny udział w walkach do 19 września 1944 roku. Kiedy jego stan zmniejszył się do 11 żołnierzy, z których 9 było ciężko rannych, 20 września 1944 roku przeprawiono go na prawy brzeg Wisły, zajęty już przez Armię Czerwoną43.

Miroslav Iringh w liście do Janusza Berghausena z 11 stycznia 1965 roku podaje, że w Powstaniu Warszawskim wzięło udział łącznie 100 Słowaków – jako żołnierze, kurierzy i kolporterzy44 – gdyż nie wszyscy byli członkami plutonu 535. W okolicach Politechniki Warszawskiej po stronie powstańców walczyło kolejnych 25 Słowaków, dezerterów ze sprzymierzonej z III Rzeszą armii węgierskiej.
Po upadku Powstania nastąpił wielki exodus ludności, a stolica została niemal całkowicie zniszczona. W Warszawie pozostała bardzo nieliczna grupa Słowaków, głównie na Pradze. Po wojnie byli oni aktywnymi działaczami słowackich stowarzyszeń; należeli do nich m.in. Adam Chalupec i Miroslav Iringh45.

Ludomir Molitoris, „Dzieje Słowaków w Polsce do roku 1961” (fragmenty)
Bronili Polski, zginęli z rąk ogniowców
Działania „Ognia” wobec Słowaków na Spiszu i Orawie tłumaczy się przede wszystkim tym, że Słowacja we wrześniu 1939 roku wspólnie z III Rzeszą zaatakowała Polskę. Tak argumentował m.in. sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik (zob. przypis 1). Przedstawione wyżej źródła pokazują, kogo ten argument w rzeczywistości dotyczył. Słowacy ze Spisza i Orawy byli obywatelami polskimi, w sierpniu 1939 roku zostali zmobilizowani do Wojska Polskiego i bronili Rzeczypospolitej przed Wehrmachtem i armią słowacką. Ján Lapšanský z Nowej Białej, uczestnik kampanii wrześniowej, w kwietniu 1946 roku został uprowadzony z domu i zamordowany w obozie „Ognia”. František Brodovský, który przeszedł niemiecką niewolę, w tę samą noc uratował życie tylko dlatego, że zdążył uciec na Słowację.
O tym, co ogniowcy robili na Spiszu i Orawie w latach 1945–1947 – o zabójstwach w Trybszu, Nowej Białej, Łapszach Niżnych i Niedzicy, kontrybucjach nakładanych na całe wsie i wypędzeniach – piszemy w drugiej części cyklu. Kim był Józef Kuraś i dlaczego jego ocena do dziś dzieli Podhale, przedstawiamy w artykule Józef Kuraś – bohater czy bandyta?
Przypisy
- Chodzi w szczególności o znaną wypowiedź sekretarza generalnego Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzeja Przewoźnika, który w piśmie z 16 marca 2007 r. skierowanym do Towarzystwa Słowaków w Polsce uzasadniał powojenne prześladowania Słowaków żyjących w Polsce – polskich obywateli – atakiem wojsk słowackich na Polskę. Stwierdził m.in., że działania „Ognia” podejmowane wobec Słowaków na Spiszu i Orawie „wynikały przede wszystkim z faktu, iż Słowacja wespół z hitlerowską III Rzeszą we wrześniu 1939 r. uczestniczyła w agresji na Polskę, zajmując tereny znajdujące się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej. (…) Jak w takiej sytuacji mógł zachować się człowiek, który podjął walkę z okupantem zwalczającym polski żywioł na tych terenach. Występując w obronie Polaków zwalczał osoby kolaborujące z Niemcami i agitujące na rzecz przyłączenia Spisza i Orawy do Słowacji…”. ATSP Kraków, Akta ROPWiM, pismo sekretarza generalnego nr R-I-S/18/1147/2007. Zob. również: M. Korkuć, Niepodległościowe oddziały partyzanckie w Krakowskiem 1944–1947, Instytut Pamięci Narodowej, Kraków 2002, 678 s.; B. Dereń, Józef Kuraś „Ogień” – partyzant Podhala, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa 2000, 238 s. ↩
- Zob. również: M. Korkuć, D. Golik, Józef Kuraś „Ogień” i Zgrupowanie „Błyskawica”, Instytut Pamięci Narodowej, Kraków 2017, s. 43. ↩
- L. Molitoris, Slovaci zo severneho Spiša a hornej Oravy na bojiskach druhej svetovej vojny…, s. 71–74. W 1940 r. nadal o 27 osobach nie było żadnych wieści: SA ZA BY, Dolný Kubín, zespół: OU Trstena, Obce z Polska vratene – žiadost o prepustenie polských vojakov z nemeckeho zajatia, 871/40 prez., šk. 64. ↩
- Oficjalną mobilizację prezydent Rzeczypospolitej Polskiej zarządził dopiero 31 sierpnia 1939 r. ↩
- Wszyscy mężczyźni z Jaworzyny Spiskiej, którzy w sierpniu 1939 r. otrzymali nakazy mobilizacyjne, uciekli do Żdiaru. J. Pluciński, Wspomnienia, Biblioteka Spiska Jana Plucińskiego w Łapszach Niżnych, s. 694 I. ↩
- J. Paluch, Ako Spišiaci branili Novy Sącz (Spomienky Jakuba Palucha), [w:] „Život”, 2009, nr 9, s. 23–24. ↩
- SAP Poprad, zespół: OU Kežmarok, 1722/1939 prez., k. 44 – nazwisko tego Słowaka wymienione jest w piśmie Posterunku Policji (Žandarska dočasna stanica) w Jurgowie, pow. Kežmarok, nr 116 dôv./39. ↩
- Jakub Paluch – nr domu 91, Valent Paluch – nr domu 131, Valent Kovalčík – nr domu 136, Vojtech Krištofek – nr domu 147, Jozef Paciga – nr domu 86, Valent Žigmund – nr domu 26, František Švec – nr domu 59, Valent Žigmund – nr domu 66, Jan Lorencovič – nr domu 23 i Jakub Bizub – nr domu 118, którzy w 1947 r. należeli w Krempachach do grona założycieli Towarzystwa Słowaków na Spiszu, nazywanego Spolok Čechov a Slovakov. SAP Poprad, zespół: OU Kežmarok, 1722/1939 prez., k. 44. ↩
- J. Paluch, Ako Spišiaci branili Novy Sącz…, s. 24. ↩
- Maria Chovancova, Kristína Chovancova i Karolina Tiborova były siostrami zakonnymi i pracowały jako pielęgniarki w polskich szpitalach ewakuowanych na wschód; znalazły się na obszarach Polski międzywojennej zajętych przez Związek Sowiecki. SAP Poprad, zespół: OU Kežmarok, 1722/1939 prez., k. 44. ↩
- Valentin Plučinsky – nr domu 75, Ignac Plučinsky – nr domu 108, Jozef Gomboš – nr domu 145, Jozef Tibor – nr domu 48, Šebestian Vojtas – nr domu 12, Ondrej Čongva – nr domu 36, Jan Vojtas (urodzony 22.06.1914 r. w Jurgowie) – nr domu 110, Jozef Vojtas – nr domu 110. SAP Poprad, zespół: OU Kežmarok, 1722/1939 prez., k. 44. ↩
- Ondrej Pluciński – nr domu 85 i Jan Pluciński – nr domu 85, pochodzący z Jurgowa nauczyciel w Jaworzynie. Jan Pluciński nie został zmobilizowany do wojska – uciekł z Jaworzyny w przeddzień wybuchu wojny albo 1 września 1939 r. i w niewoli nie przebywał; z Wołynia wrócił do Wieliczki, gdzie spędził okres II wojny światowej. J. Pluciński, Wspomnienia, Biblioteka Spiska Jana Plucińskiego w Łapszach Niżnych, s. 694 I; SAP Poprad, zespół: OU Kežmarok, 1722/1939 prez., k. 44. ↩
- Jozef Malec – nr domu 80, Jan Buc – pochodzący z Rzepisk, przed wojną mieszkający w Warszawie, Jan Sama – nr domu 93, Vojtech Madeja – nr domu 59, Jan Mačičak – nr domu 90, Ondrej Džadoň – nr domu 94, Jakub Jurgovian – nr domu 63 i Jan Tomas – nr domu 58. SAP Poprad, zespół: OU Kežmarok, 1722/1939 prez., k. 44. ↩
- Sebastian Vaclav – nr domu 10, Ondrej Vaclav – nr domu 130, Jozef Džadoň – nr domu 142, Jan Džadoň – nr domu 142, Jan Kossuth – nr domu 95, Jozef Mlynarak – nr domu 97, Jozef Milon – nr domu 89, Jozef Heldak – nr domu 58, Michał Milon – nr domu 75, František Heldak – nr domu 61, Jan Milon – nr domu 15 (w dokumencie zapisano, że według zasłyszanych wiadomości zginął na wojnie; być może to on zginął pod Nowym Sączem – zob. przypis 7) oraz Ondrej Kiernoziak – nr domu 50. SAP Poprad, zespół: OU Kežmarok, 1722/1939 prez., k. 44. ↩
- B. Dereń, Józef Kuraś „Ogień”…, s. 25. ↩
- J. Bryja, Pol života v Tatrach, [w:] „Život”, 2000, nr 7, s. 6. ↩
- SA ZA BY, Dolný Kubín, zespół: OU Trstena, 1940, šk. 64. ↩
- ATSP Kraków, Spomienky Jana Molitorisa z Kacvína z 13.08.2001: Vojtech Šiškovič (również wzięty do niewoli), Gregor Spernoga (również wzięty do niewoli), Valent Reznicky (również wzięty do niewoli), Michał Molitoris, Michał Galovič, Vojtech Galovič, Vojtech Caban, Vojtech Molitoris, Vaclav Pukansky, Andrej Bonk. ↩
- Valent Reznicky został zmobilizowany do armii polskiej jako pierwszy z Kacwina, już 6 sierpnia 1939 r. Otrzymał rozkaz udziału w sześciotygodniowych ćwiczeniach w Nowym Sączu, gdzie zastała go wojna i skąd został skierowany na front. Do niewoli niemieckiej dostał się pod Przemyślem, skąd przewieziono go do obozu jenieckiego pod Tarnowem, a następnie do obozu jenieckiego w Ziegenhain. Tam był więziony trzy tygodnie, a później przez sześć tygodni pracował u niemieckiego rolnika. Zwolniony został najprawdopodobniej w grudniu, po interwencji urzędów słowackich. J. Bryja, Svedok dvoch storočí, [w:] „Život”, 2000, nr 2, s. 10. ↩
- J. Paluch, Ako Spišiaci branili Novy Sącz…, s. 24. ↩
- J. Brinčka, Z dejín Fridmana (3), [w:] „Život”, 2000, nr 2, s. 9; J. Brinčka, Dejiny severneho Spiša a Fridmana perom Jana Brinčku, [w:] Almanach Słowacy w Polsce X, Towarzystwo Słowaków w Polsce, Kraków 2004, s. 13–14. ↩
- Do szpitala w Nowym Targu odwiózł go Słowak z Frydmana Jan Pavlík. J. Brinčka, Z dejín Fridmana (3)…, s. 9; J. Brinčka, Dejiny severneho Spiša a Fridmana…, s. 13. ↩
- Według relacji męża chciała przeszkodzić wycofującej się polskiej jednostce w wysadzeniu przeprawy przez rzeczkę Łapszankę. „Gardista”, rocznik II, 1940, nr 17–18, s. 32. ↩
- Pomocy przy wycofywaniu się oddziału udzielił również Michał Prelich, ojciec sierżanta Filipa. J. Brinčka, Dejiny severneho Spiša a Fridmana…, s. 14. ↩
- Životopis Františka Iglara z Fridmana, narodeneho 2. februara 1913 vo Fridmane, napisany 6. maja 1943 v suvislosti s vyvolením za člena Miestneho narodneho vyboru vo Fridmane. SAP Poprad, zespół: Okresny narodny vybor (dalej: ONV) Spišska Stara Ves, Volby do Miestnych narodnych vyborov (dalej: MNV) 1945, šk. 22. ↩
- Životopis Jozefa Hlavača z Fridmana, narodeneho 8. januara 1913 vo Fridmane. ↩
- Životopis Jozefa Brinčku z Fridmana, narodeneho 28. marca 1911 vo Fridmane, napisany 6. maja 1945 v suvislosti s vyvolením za člena Miestneho narodneho vyboru vo Fridmane. SAP Poprad, zespół: ONV Spišska Stara Ves, Volby MNV 1945, šk. 22. ↩
- Miestny narodny vybor v Nedeci. Osobny list Jana Lukuša, narodeneho 14. decembra 1907 v Nedeci, vyhotoveny 6. maja 1945 v suvislosti s vyvolením za člena Miestneho narodneho vyboru v Nedeci. SAP Poprad, zespół: ONV Spišska Stara Ves, Volby MNV 1945, šk. 22. ↩
- Životopis Štefana Horničaka, narodeneho 12. decembra 1910 vo Falštíne, napisany 6. maja 1945 v suvislosti s vyvolením za člena Miestneho narodneho vyboru vo Fridmane. SAP Poprad, zespół: ONV Spišska Stara Ves, Volby MNV 1945, šk. 22. ↩
- L. Molitoris, Postoj Józefa Kurasa „Ognia” ku slovenskej narodnostnej menšine na Spiši a Orave v rokoch 1945–1947, [w:] M. Majerikova (red.), Nepokojna hranica, Towarzystwo Słowaków w Polsce, Kraków 2010, s. 173. ↩
- Archiwum rodziny Brodovskich z Nowej Białej, polska książeczka wojskowa Františka Brodovskiego, urodzonego 29 stycznia 1909 r., seria B nr 062334, wydana przez Wojskową Komendę Uzupełnień w Nowym Targu 10 grudnia 1959 r., z adnotacjami polskich władz wojskowych. ↩
- Archiwum IPN Kraków, Kr 023 2, t. 1. ↩
- Szerzej zob.: L. Molitoris, Slovaci zo severneho Spiša a hornej Oravy na bojiskach druhej svetovej vojny…, s. 39–85; J. Paluch, Ako Spišiaci branili Novy Sącz…, s. 24; L. Molitoris, Slovaci žijuci v Polsku a ich učast na protifašistickom odboji v rokoch 1939–1945, [w:] Visegrad – Terra Interculturalis, Praha 2011, s. 79–91. ↩
- M. Korkuć, Nie ma wspólnych bohaterów, „Gazeta Krakowska”, 26 września 2006 r., s. 2; M. Korkuć, Zostańcie wierni tylko Polsce… Niepodległościowe oddziały partyzanckie w Krakowskiem (1944–1947), Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Kraków 2002, s. 232–233; D. Golik, M. Korkuć, Józef Kuraś „Ogień” i Zgrupowanie Partyzanckie „Błyskawica”, Instytut Pamięci Narodowej, Kraków 2017, s. 43. ↩
- P. Bukalska, Pytania Mirosława Iringha, „Tygodnik Powszechny”, 7.08.2005 (wersja internetowa w serwisie tygodnik2003-2007.onet.pl, dostęp 22.11.2023). ↩
- J. Ciągwa, J. Szpernoga, Słowacy w Powstaniu Warszawskim, Towarzystwo Słowaków w Polsce, Kraków 2004, s. 9–10. ↩
- A. Adamec [pseudonim Adama Chalupca], SNV – Čata 535 Slovakov, [w:] „Život”, 1984, nr 8, s. 2–4. ↩
- Ukazały się dwa numery. A. Adamec, SNV – Čata 535 Slovakov…, s. 2–4. ↩
- J. Ciągwa, J. Szpernoga, Słowacy w Powstaniu…, s. 18. ↩
- A. Adamec, SNV – Čata 535 Slovakov…, s. 4. ↩
- A. Adamec, SNV – Čata 535 Slovakov…, s. 4. ↩
- J. Ciągwa, J. Szpernoga, Słowacy w Powstaniu…, s. 21–22. ↩
- J. Ciągwa, J. Szpernoga, Słowacy w Powstaniu…, s. 13–14. ↩
- Cytowane według: E. Orlof, Učast Slovakov vo Varšavskom povstaní, [w:] Varšavske povstanie a Slovenske narodne povstanie – podrobnosti a rozdiely, Muzeum SNP, Banska Bystrica 2009, s. 118. ↩
- W Muzeum Powstania Warszawskiego znajduje się stała ekspozycja poświęcona udziałowi Słowaków w Powstaniu. Imieniem Miroslava Iringha, dowódcy 535 Plutonu AK, nazwano skwer na Czerniakowie, na którym stoi pomnik upamiętniający zbrojny czyn poległych warszawskich Słowaków. ↩