Bohater czy bandyta? Krótka odpowiedź
Józef Kuraś „Ogień” nie był bohaterem. Był dezerterem z Armii Krajowej, informatorem NKWD tworzącym na ich zlecenie Milicję Obywatelską, szefem komunistycznej bezpieki w Nowym Targu i watażką, którego banda przez blisko dwa lata terroryzowała Podhale, Spisz i Orawę. Tak oceniali go żołnierze 1 Pułku Strzelców Podhalańskich AK, czyli ludzie, którzy znali go z partyzantki, a nie z opowieści. Od kwietnia 1945 roku walczył też z Władzą Ludową i tego nikt nie kwestionuje. Spór dotyczy tego, czy ta walka przekreśla wszystko, co robił wcześniej i równocześnie.
Jestem wnukiem Jana Zapały, brata kpt. Juliana Zapały „Lamparta”, dowódcy IV batalionu 1 PSP AK, i prezesem Niezależnego Światowego Związku Żołnierzy AK. Opieram się na odtajnionych dokumentach, relacjach naocznych świadków i aktach sądowych. Wszystkie zebrałem w serwisie „Józef Kuraś Ogień: fakty przeciw mitom IPN”. Każdy może je sprawdzić.
Spis treści
- Od AK przez UB do „Błyskawicy”: chronologia
- Kontrowersje wokół „Ognia”
- Proces syna „Ognia”: co orzekł sąd
- Legenda i świadkowie
- Mniej znane fakty
- Najczęstsze pytania
- Źródła
Od AK przez UB do „Błyskawicy”: chronologia

Żeby ocenić spór, trzeba znać kolejność najważniejszych zdarzeń:
| Kiedy | Co się wydarzyło |
|---|---|
| poł. 1943 | Józef Kuraś, posługując się pseudonimem „Orzeł”, wstępuje do oddziału partyzanckiego AK „Wilk” |
| 29 VI 1943 | Niemcy mordują w Waksmundzie jego ojca, żonę i synka; przyjmuje pseudonim „Ogień” |
| 26–27 XII 1943 | Łamie rozkaz dowódcy, oddział zostaje rozbity; dezerteruje z AK |
| 1944 | Działa na własną rękę, nie uznaje dowództwa AK; współpracuje z Sowietami i Armią Ludową |
| III 1945 | Kierownik MO, Członek PPR, kierownik Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu |
| IV 1945 | Porzuca UB i wraca w góry; tworzy oddział „Błyskawica” |
| 1945–1947 | Walka z Władzą Ludową, a równocześnie zbrodnie na cywilach |
| 21–22 II 1947 | Otoczony w Ostrowsku strzela sobie w głowę; umiera w szpitalu w Nowym Targu |
Kontrowersje wokół Józefa Kurasia
Każda z poniższych spraw ma na tej stronie osobny tekst z dokumentami i relacjami świadków. O zbrodniach na cywilach oficjalny biogram IPN nie wspomina.
Dezercja z Armii Krajowej
Przed Wigilią 1943 roku dowódca oddziału „Wilk”, por. Krystyn Więckowski „Zawisza”, rozkazał „Ogniowi” zostać z ludźmi w ziemiankach pod Czerwonym Groniem. „Ogień” rozkazu nie wykonał. 26 grudnia poszedł z częścią partyzantów do Ochotnicy na zabawę. Nazajutrz, w ślad za nimi, przyszła niemiecka żandarmeria. Ubezpieczenie obozu nie działało. Według relacji żołnierzy AK „Ogień” nie wydał żadnego rozkazu: otworzył drzwi, wystrzelił z pistoletu i zniknął. Zginęło dwóch partyzantów, a dowodzenie przejął kapral Jan Sral „Krasny”.

Do oddziału „Ogień” już nie wrócił. Jego obrońcy tłumaczą to dziś różnicą poglądów politycznych. Akowcy, którzy tam byli, mówili co innego: bał się odpowiedzialności za niewykonanie rozkazu w czasie wojny. Wojskowy Sąd Specjalny AK wydał na niego wyrok śmierci (biogram IPN podaje, że wyrok później umorzono).
W 1944 roku nie uznawał żadnej zwierzchności, a na wezwania mjr. Adama Stabrawy „Borowego”, dowódcy 1 PSP AK, nie odpowiadał. Doręczycielowi pism zagroził, że zastrzeli go jak psa. Do dowództwa pułku płynęły skargi górali na jego watahę: rabunki, kontrybucje, pijatyki, zabieranie pasów transmisyjnych z młynów i tartaków. „Borowy” nazwał tę działalność „ciemną plamą konspiracji”. Rozważał rozbrojenie watahy siłą i zrezygnował tylko dlatego, że skończyłoby się to bratobójczą walką.
Żołnierze 1 PSP AK potwierdzili tę relację w 1990 roku przysięgą na Krzyż i Biblię.

Szef UB w czasie aresztowań akowców
Gdy na Podhale weszła Armia Czerwona, „Ogień” zszedł z Sowietami z Gorców do Nowego Targu i podporządkował się nowej władzy. Obsadził swoimi ludźmi posterunki MO, wstąpił do PPR, a w marcu 1945 roku – skierowany przez Komitet Centralny PPR jako „porucznik” Armii Ludowej – został kierownikiem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu.
W tym samym czasie NKWD, posługując się spisem sporządzonym przez nowotarskich milicjantów, aresztowało żołnierzy Armii Krajowej i wywoziło ich na Sybir. Trafili tam między innymi Władysław Zagardowicz „Kukułka” i Franciszek Kieta „Limba”. Kieta wrócił po 33 miesiącach ze zniszczonym zdrowiem.
W połowie kwietnia 1945 roku (IPN podaje noc z 12 na 13 kwietnia, akowcy – 11 kwietnia) Kuraś zdezerterował z UB i wrócił w góry z grupą milicjantów i ubeków. Żołnierze AK oceniali to bez złudzeń: „Swoje poglądy polityczne prezentował w zależności od aktualnej sytuacji korzystnej dla siebie”. Sąd w Nowym Sączu uznał w 2026 roku służbę w UB za jedną ze „skaz” w jego życiorysie.

Zbrodnie na Żydach

To najcięższa ze spraw i jedna z najlepiej udokumentowanych. Ludzie „Ognia” mordowali Żydów, którzy przeżyli Holokaust: 11 osób pod Krościenkiem w nocy z 2 na 3 maja 1946 roku, Dawida Grassgrüna, oraz pięć osób w Nowym Targu, ratownika TOPR Józefa Oppenheima w Zakopanem, a także ofiary w Maniowach i Białce. Przy zwłokach zostawiali „wyroki” z pieczęcią AK, więc po wojnie Żydzi byli przekonani, że mordowała ich Armia Krajowa.
Zbrodnię pod Krościenkiem przywołał w 2026 roku sąd. Dlaczego uważam, że IPN te zbrodnie ignoruje, wyjaśniam w tekście IPN ignoruje ludobójstwo. Wszystkie materiały są w kategorii Cywilne ofiary „Ognia”: Żydzi, obywatele polscy.
Zbrodnie na polskich cywilach

Ofiarami byli też Polacy, często sąsiedzi. Ogniowcy powiesili na słupie telegraficznym Helenę Luberdę, z d. Głodek, 24-letnią kobietę w ósmym miesiącu ciąży (Ostrowsko, 12 października 1945). Zamordowali w Waksmundzie Rudolfa Ozorowskiego i w Ostrowsku Władysława Leśnickiego (30 września 1945). Na dzień przed obławą w Ostrowsku sam „Ogień”, pijany, strzelił w pierś 20-letniej Rozalii Waksmundzkiej.
Część tych ludzi po latach spotkała druga krzywda: przedstawiono ich jako konfidentów, co usprawiedliwiało sprawców. Opisuję to w kategorii Wybielanie zbrodni na ludności cywilnej. Lista ofiar jest w kategorii Cywilne ofiary „Ognia”: Polacy.
Napady na Słowaków ze Spisza i Orawy
Spisz i Orawa ucierpiały szczególnie. Banda Kurasia wielokrotnie napadała na wsie z ludnością słowacką, między innymi Krempachy, Nową Białą, Niedzicę i Frydman czy Kacwin. Krempachy ograbiono czterokrotnie; według relacji akowców napastnicy wpadali w czasie nabożeństwa i szli od domu do domu z listą zamożniejszych gospodarzy. Zabierali krowy, konie i wozy, bili domowników, wyzywając ich od Słowaków. Czterech mężczyzn uprowadzonych z Nowej Białej znaleziono martwych w lesie waksmundzkim, przykrytych ściółką i gałęziami.
Kontrybucje, rabunki i przymusowy werbunek
IPN nazywa oddział „Ognia” Zgrupowaniem Partyzanckim „Błyskawica” i podaje, że liczył 500–700 ludzi. Żołnierze AK z Nowego Targu nazywali go bandą, desantami. Według ich relacji szeregi zapełniały imienne wezwania: kto się nie stawił, temu groziła śmierć, więc niektórzy uciekali aż na Ziemie Odzyskane.
„Ogień” nakładał na ludzi i całe wsie kontrybucje. Zapiski z nazwiskami, kwotami od 100 do 500 tysięcy złotych i terminami zapłaty cytuję w treści przysięgi akowców. Przy jednym z nazwisk stoi dopisek: „zlikwidowano”. Wszystko to działo się pod pieczęcią z orłem i literami „AK”, chociaż Armia Krajowa została rozwiązana 19 stycznia 1945 roku.
Zabójstwo żołnierza AK i kradzież odznaczeń
Według relacji żołnierzy 1 PSP AK w kwietniu 1945 roku „Ogień” wezwał do siebie żołnierza AK Franciszka Zapałę „Niedźwiadka” – brata kpt. Juliana Zapały „Lamparta”, dowódcy IV batalionu 1 PSP AK. Franciszek miał przy sobie blankiety zaświadczeń o nadaniu Brązowego Krzyża Zasługi z Mieczami, podpisane in blanco przez „Borowego”. „Ogień” blankiety zabrał, a Franciszka zamordował. Na blankietach wpisał pseudonimy swoich ludzi.
Jak krakowski IPN potraktował relacje żołnierzy AK, opisuję w tekście Jak pracownicy krakowskiego IPN wprowadzali w błąd żołnierzy 1 PSP AK.
Dziennik „Ognia” i liczba ofiar
Część zbrodni znamy z zapisków przypisywanych „Ogniowi”. Jego obrońcy w zależności od potrzeb, powołują się na nie lub uważają je za fałszerstwo bezpieki – autentyczność zachowanych wersji dziennika nie została rozstrzygnięta. Ocena „Ognia” nie zależy jednak od samego dziennika: zbrodnię pod Krościenkiem przywołał sąd, a pozostałe opisują relacje świadków i dokumenty publikowane na tej stronie.
Ile było ofiar? Dane Ministerstwa Spraw Wewnętrznych mówią o 430 zabitych w latach 1945–1947, w tym 53 Żydach i 131 osobach niezwiązanych z aparatem władzy ani wojskiem. To źródło komunistyczne i trzeba je czytać ostrożnie. Z drugiej strony lista nie jest pełna: Władysława Leśnickiego, zastrzelonego przez ogniowca w Ostrowsku, nie ma w żadnym wykazie. Pełnej liczby ofiar nie znamy.
Proces syna „Ognia”: co orzekł sąd
Zbigniew Kuraś, syn „Ognia” z drugiego małżeństwa, od lat domaga się od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia za represje wobec ojca. Podstawą jest ustawa z 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego. W tej sprawie pytanie „bohater czy bandyta” zostało postawione przed sądem.
- 2019: Sąd Okręgowy w Nowym Sączu oddalił wniosek o ok. 1 mln zł. Sędzia podkreśliła, że Kuraś „do dnia dzisiejszego jest postacią kontrowersyjną”.
- 5 marca 2021: Sąd Apelacyjny w Krakowie uchylił wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Uznał, że także śmierć w wyniku samobójczego strzału w czasie obławy może być traktowana jako pozbawienie życia przez organy państwa.
- 2023: przed sądem w Nowym Sączu wnioskodawca domagał się łącznie ponad 12 mln zł: 10 mln zł zadośćuczynienia, ok. 2,3 mln zł odszkodowania i środków na symboliczny nagrobek.
- 22 lipca 2026: Sąd Okręgowy w Nowym Sączu ponownie oddalił wniosek. Sąd nie zakwestionował, że Kuraś walczył z komunistami, ale uznał, że ustawa każe ocenić cały życiorys. Wskazał w nim „skazy”: aprobatę masakry 11 Żydów pod Krościenkiem w maju 1946 r. i służbę w komunistycznym aparacie bezpieczeństwa w 1945 r. Wyrok jest nieprawomocny – pełnomocniczki wnioskodawcy zapowiedziały apelację.
W postępowaniu uczestniczył prokurator, a zeznania składał między innymi historyk IPN dr Maciej Korkuć. Występowałem w nim jako przedstawiciel organizacji społecznej Niezależnego Światowego Związku Żołnierzy AK i rodzin akowców. Dokumenty i relacje świadków, które przedstawiliśmy sądowi, publikuję na tej stronie. Więcej w kategorii Spór z IPN.
Bohater czy bandyta? Legenda i świadkowie
Legenda: „żołnierz niezłomny”

Polityka w nowej Polsce potrzebowała nowych bohaterów. Oficjalny biogram IPN przedstawia „Ognia” jako żołnierza podziemia niepodległościowego, który po ucieczce z UB „rozpoczął zwalczanie agend administracji komunistycznej”. O Krościenku, o Helenie Luberdzie, o Słowakach ze Spisza nie ma w nim ani słowa.
Za legendą poszły zaszczyty. W 2006 roku prezydent Lech Kaczyński odsłonił w Zakopanem pomnik „Ognia” i jego podkomendnych. W 2023 roku NBP wybił srebrną monetę z jego wizerunkiem w serii „Wyklęci przez komunistów żołnierze niezłomni”. Jak tę legendę budowano – od filmu Grzegorza Królikiewicza po publikacje krakowskiego oddziału IPN – opisuję w tekstach Jak z bandyty zrobić bohatera i Przekłamania w filmie o „Ogniu”.
Świadkowie: „watażka podhalański”
Inaczej widzieli go ludzie, którzy znali go osobiście. Dowódca 1 PSP AK mjr „Borowy” pisał w meldunkach z lat 1944–1945 o bandytyzmie i o podszywaniu się pod Armię Krajową. W 1990 roku ośmiu żołnierzy pułku przysięgło na Krzyż i Biblię, że to, co spisali o „Ogniu”, jest prawdą, a dokument zatytułowali „»Ogień« – watażka podhalański”. Rok później środowisko kombatanckie odmówiło jego podkomendnym prawa do nazywania się „AK-owskimi oddziałami”.
Oficjalny biogram IPN tych relacji nie uwzględnia. Zbieram je w kategorii Weryfikacja mitów.

Zestawienie sprzeczności
W tekście o tym, jak krakowski IPN potraktował relacje żołnierzy 1 PSP AK, zestawiłem sprzeczności, z których składa się legenda „Ognia”. Oto kilka z nich:
| Jedno oblicze | Drugie oblicze |
|---|---|
| Dezerter z szeregów Armii Krajowej | Człowiek korzystający ze społecznego poparcia dla AK |
| Namawiający żołnierzy AK do przejścia na stronę Sowietów | Dezerter z Urzędu Bezpieczeństwa |
| Członek Armii Ludowej, dzięki której doszedł do stanowisk | Wróg AL po odebraniu mu władzy |
| Pierwszy członek PPR w Waksmundzie | Morderca PPR-owców, antykomunista każący członkom PPR zjadać legitymacje |
| Wydający oddziałom wyroki śmierci in blanco | Sprawiedliwy sędzia we własnej Republice |
| Kapral, dezerter z AK | Samozwańczy major w swojej Ludowej Republice |
| Współczujący sobie jako ofierze niemieckiego terroru | Nagminnie praktykujący terror i przemoc wobec bezbronnych |
Co z tego wynika
Józef Kuraś walczył z Niemcami, a od kwietnia 1945 roku z komunistami. Ale wcześniej zdezerterował z Armii Krajowej i kierował działaniami Milicji Obywatelskiej w czasie, gdy NKWD wywoziło akowców na Sybir. Potem przez blisko dwa lata jego ludzie mordowali, rabowali i zastraszali Polaków, Żydów i Słowaków, posługując się bezprawnie pieczęcią Armii Krajowej.
Sąd w 2026 roku, choć dostrzegł jego walkę z komunistami, wskazał w tym życiorysie „skazy”, których nie da się pominąć. Żołnierze 1 PSP AK powiedzieli to wcześniej i dosadniej: watażka. Dlatego uważam, że nie wolno stawiać go społeczeństwu – wojsku, dzieciom i młodzieży za wzór.
Dokumenty, relacje i skany, na których opieram tę ocenę, są na tej stronie. Każdy może je przeczytać i ocenić sam.
Najczęstsze pytania
Czy Józef Kuraś był bohaterem?
IPN przedstawia go jako żołnierza niezłomnego. Żołnierze 1 PSP AK, którzy znali go osobiście, uważali go za dezertera i watażkę, a sąd w 2026 roku wskazał „skazy” w jego życiorysie: aprobatę mordu na Żydach i służbę w UB. Krótka odpowiedź.
Czy „Ogień” był żołnierzem Armii Krajowej?
Tylko przez kilka miesięcy 1943 roku. W grudniu 1943 roku złamał rozkaz i porzucił oddział, a Wojskowy Sąd Specjalny AK skazał go na śmierć. Dla żołnierzy 1 PSP AK był dezerterem.
Czy „Ogień” pracował w UB?
Tak. W marcu i kwietniu 1945 roku był kierownikiem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu i członkiem PPR.
Czy ludzie „Ognia” mordowali Żydów?
Tak. Najbardziej znana zbrodnia to zabójstwo 11 Żydów pod Krościenkiem w maju 1946 roku; sąd w 2026 roku uznał, że „Ogień” wiedział o niej i ją zaaprobował.
Czy syn „Ognia” dostał odszkodowanie?
Nie. 22 lipca 2026 roku Sąd Okręgowy w Nowym Sączu oddalił jego wniosek (ponad 12 mln zł, w tym 10 mln zł zadośćuczynienia). Wyrok jest nieprawomocny.
Źródła
- Przysięga żołnierzy 1 PSP AK „»Ogień« – watażka podhalański”, Nowy Targ, 16 marca 1990 r. – pełna treść i skany.
- Meldunki mjr. Adama Stabrawy „Borowego” z lat 1944–1945 – omówienie i skany.
- Pismo KC PPR z 9 marca 1945 r. i dokumenty AL – omówienie i skany.
- Biogram „Mjr Józef Kuraś »Ogień«”, Instytut Pamięci Narodowej.
- „Sąd oddalił wniosek syna »Ognia« o 10 mln zł zadośćuczynienia”, Gazeta Krakowska, 22 lipca 2026.
- „Sprawa »Ognia« odroczona”, dts24.pl, 17 stycznia 2023.
- „Sprawa »Ognia« do ponownego rozpoznania przez sąd”, dzieje.pl, 5 marca 2021.
- „Sąd oddalił wniosek o zadośćuczynienia dla syna Józefa Kurasia »Ognia«”, Radio Kraków, 2019.
Macie Państwo dokumenty, zdjęcia albo rodzinne relacje o działalności „Ognia” i jego oddziału? Proszę o kontakt.