Wieczorem w ostatnich dniach grudnia 1945 roku przez Gronków przeszedł oddział Józefa Kurasia „Ognia”. Gdy wychodził ze wsi, na podwórzach i progach domów leżało sześciu zabitych mężczyzn. Czterech z nich było braćmi: Władysław, Stanisław, Bronisław i Leon Zagatowie, w Gronkowie nazywani Łatankami1. Najmłodszy miał osiemnaście lat, najstarszy zostawił żonę i czworo dzieci. Zginęli także Józef Szewczyk i Władysław Krystyniak.
Rodziny zamordowanych przez dziesięciolecia nie usłyszały, za co zginęli ich bliscy. Dziś obowiązują dwie sprzeczne wersje: według jednej zabici byli „szajką złodziejską z bronią w ręku”, według drugiej – ludźmi, którzy nie podporządkowali się „Ogniowi”. Zadaliśmy sobie wiele trudu, by to zdarzenie wyjaśnić. W tej części przedstawiamy to, co o samym zdarzeniu mówią źródła: księgę zmarłych parafii w Gronkowie, milicyjną kartę ewidencyjną, zeznania uczestnika wyprawy, zeznanie ojca zamordowanych braci oraz relacje mieszkańców wsi.
Seria: Mord w Gronkowie (1945)
- Część 1: Sześć ofiar jednej nocy – dokumenty i świadkowie (czytasz)
- Część 2: „Szajka złodziejska”? Wersja IPN wobec źródeł
- Część 3: Sfałszowana opinia milicji i list wnuka ofiar
Sześć ofiar jednej nocy
Najbardziej wiarygodnym zapisem tego, kto zginął, jest księga zmarłych parafii w Gronkowie. Wszystkie sześć wpisów ma tę samą datę śmierci – 30 grudnia – i tę samą datę pogrzebu – 3 stycznia 1946 roku. Przy każdym nazwisku proboszcz wpisał łacińskie słowo occisus, czyli „zabity, zamordowany”. Pogrzeb odprawił ks. Wiktor Błotko – ten sam, którego nazwisko, jak relacjonują mieszkańcy Gronkowa, również było na liście „Ognia”.

| Nr | Zamordowany | Rodzice / stan cywilny | Urodzony | Nr domu |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Władysław Zagata | syn Józefa i Marii z d. Nowak; żonaty z Marią z d. Moczarna (ślub 19.06.1937) | 1.02.1908 [odczyt ostatniej cyfry niepewny] | 136 |
| 2 | Stanisław Zagata | syn Józefa i Marii z d. Nowak; kawaler | 2.05.1913 | 136 |
| 3 | Bronisław Zagata | syn Józefa i Marii z d. Nowak; kawaler | 18.08.1924 | 136 |
| 4 | Leon Zagata | syn Józefa i Marii z d. Nowak; kawaler | 22.04.1927 | 136 |
| 5 | Józef Szewczyk | syn Jana i Wiktorii z d. Hornik; żonaty z Elżbietą z d. Kopeć | 19.03.1911 | 121 |
| 6 | Władysław Krystyniak | syn Wojciecha i Rozalii z d. Kowalczyk; kawaler | 22.09.1917 | 89 |
Księga potwierdza to, co od lat powtarzali mieszkańcy Gronkowa: czterej bracia Zagatowie mieszkali pod jednym numerem domu – 136 – i wszyscy byli synami Józefa i Marii. Najmłodszy, Leon, miał w chwili śmierci osiemnaście lat. Dwaj najmłodsi bracia nie zdążyli założyć rodzin.

Co do daty źródła nieznacznie się różnią. Księga zmarłych i nagrobki podają 30 grudnia 1945 roku. Milicyjna karta ewidencyjna i część relacji mówią o 31 grudnia, a w pamięci wsi zdarzenie zapisało się jako „sylwester 1945”. Bez względu na to, czy strzały padły późnym wieczorem 30, czy 31 grudnia, chodzi o tę samą noc i tych samych sześciu ludzi.
Przebieg nocy w relacji rodziny i mieszkańców
Najpełniejszy opis tej nocy zachował się w tekście „Sylwester 1945 w Gronkowie”, opublikowanym w książce poświęconej historii wsi. Jego autor opiera się na pamięci starszych mieszkańców i na liście, który z okazji 50. rocznicy tragedii napisał wnuk Władysława Zagaty, ks. Władysław Marian Zarębczan. Tekst przytaczamy w całości.
Transkrypcja – „Sylwester 1945 w Gronkowie” (publikacja o historii Gronkowa, s. 143–144)
SYLWESTER 1945 W GRONKOWIE
Jakkolwiek na ogół wieś szczęśliwie przetrwała wojnę uczestnicząc także w działaniach konspiracyjnych, to niestety, nie ominęły niektórych gronkowskich rodzin dramaty utraty najbliższych, pozbawionych życia, czasem z nieznanych dotąd powodów i w nieznanych w pełni okolicznościach. Starsi ludzie pamiętają ogromną tragedię, jaka miała miejsce w Gronkowie 31.12.1945. Przez wieś przeszli ludzie Józefa Kurasia – „Ognia”, wykonując 6 wyroków śmierci. Pierwszą ofiarą padł Władysław Zagata-Łatanek; otrzymał strzał w tył głowy w chwili, kiedy wskazywał „Ogniowi”, gdzie mieszkają jego sąsiedzi, Kudasikowie. W chwili śmierci miał 36 lat. Zostawił żonę i czworo dzieci. Najmłodsze z nich miało zaledwie 2 lata. Następnie ludzie „Ognia” poszli dalej przez wieś w stronę Ostrowska. U Wojciecha Leśnickiego – Barana zatrzymali następnych dwóch Gronkowian. Jednym z nich był Stanisław Kopeć – Haręza, a drugim Stanisław Zagata-Łatanek. Pierwszego z nich przepędzono, a drugiego zamordowano na progu. Miał 32 lata. Od Barana oddział poszedł do Szewczyków. Tam wyciągnięto z domu Józefa Szewczyka, który właśnie spożywał kolację z żoną i trójką dzieci. Zastrzelono go pod jabłonią. Miał 34 lata. Od Szewczyków ludzie „Ognia” poszli dalej. U Grońskiego – „Pocfy” grała muzyka, bawili się młodzi w oczekiwaniu na Nowy Rok. Strzał w powałę był znakiem, że szykuje się coś niedobrego. Tam zastrzelono Leona Zagatę-Łatanka (miał niecałe 18 lat) i jego kolejnego brata, Bronisława (lat 21).
To jednak nie był koniec tragedii w Gronkowie w pamiętną noc sylwestrową 1945 roku. Na końcu wsi, wśród owiec, został jeszcze zastrzelony Władysław Krzystyniak, lat 28. Kiedy do wsi wracał brat i ojciec zamordowanych Zagatów-Łatanków, ludzie ostrzegli ich, aby uciekali, informując ich o straszliwej tragedii, która dopiero co się dokonała. Owej nocy miało zginąć jeszcze więcej gronkowian, ale szczęśliwym zbiegiem okoliczności ludzie „Ognia” nie zastali ich w domu. Nie wiadomo też, dlaczego nie wykonano wyroku na innych gronkowianach, skazanych przez „Ognia” na śmierć, między innymi na proboszczu, księdzu Wiktorze Błotko, i kierowniku szkoły, Stanisławie Przytule.
Do dziś nieznane są przyczyny tej tragedii. Gronkowscy partyzanci ( to znaczy ci z nich, którzy przeżyli ) zawsze woleli unikać tego tematu, bojąc się zemsty ze strony krewnych ofiar.
Po zamordowanych zostały płaczące matki, żony i dzieci. Do dziś opowiadają starsi gronkowianie o matce zamordowanych Łatanków, która do samej śmierci opłakiwała utratę swoich czterech synów (kilka lat wcześniej zmarł na gruźlicę jeszcze jeden jej syn, student Franciszek). Ludzie z daleka obchodzili jej dom, gdyż, zwłaszcza wieczorami, słychać było jej płacz przechodzący w skowyt. Po kilku latach zmarła z bólu. Po wykonaniu wyroków śmierci na gronkowianach, ludzie „Ognia” zagrozili, że spalą całą wieś, jeśli ktoś pójdzie na pogrzeb pomordowanych. Tak samo grożono śmiercią, przeklinającym ich żonom i krewnym pomordowanych. Nie trzeba dodawać, że tragedia ta spowodowała zubożenie tych rodzin i ból, którego wystarczy na kilka pokoleń. Do ofiar nocy sylwestrowej roku 1945 trzeba dodać jeszcze kilkunastu gronkowian, którzy zginęli z rąk ludzi „Ognia”, zarówno w czasie wojny, jak i w następnych latach.
„Może ktoś wreszcie powie nam prawdę? – napisał w 50 rocznicę tej tragedii, wnuk Władysława Zagaty – Łatanka, ks. Władysław Zarębczan. Czy zamordowani w noc sylwestrową 1945 roku gronkowianie to same „psubraty”, „awanturnicy”, „złodzieje”, „donosiciele”, czy też chodziło o co innego? A może były to osobiste porachunki? Sam „Ogień” bywał kilka razy w domu mojego dziadka, dołączając się do libacji po powrocie Łatanków ze Słowacji (byli handlarzami i przemytnikami; w czasie wojny przeprowadzili przez granicę między innymi setki Żydów polskich. Jeszcze w latach sześćdziesiątych przybysze z Izraela szukali mojego dziadka Władysława, aby podziękować mu za pomoc w ocaleniu życia, nie wiedząc nic o jego śmierci i całej straszliwej tragedii). Czy jedyną winą Władysława Krzystyniaka były słowa wypowiedziane do prowadzących w góry gronkowskie krowy: „Hej, dobrze się wam paść ludzką krzywdą?” Czy gwizd Ludwika Bryji na przechodzących przez wieś partyzantów był wystarczającym powodem, aby wydać na niego wyrok śmierci? … Wiem, że żyją jeszcze ludzie, którzy byli u „Ognia”. Może oni coś dopowiedzą? A może wreszcie usłyszymy zwyczajne, chrześcijańskie „przepraszam” czy góralskie „wyboccie”? Na to czekają rodziny ofiar poległych z rąk „Ognia” i jego ludzi nie tylko w Gronkowie.²⁵
Dla uzupełnienia podajemy listę gronkowian, którzy zginęli w czasie wojny i w pierwszych latach po jej zakończeniu:²⁶
Stanisław Kopeć – Majowski – zabity przez Niemców w Gronkowie na brzegu, wracał z przemytu.
Franciszek Kozieł – Dzwonek – zginął we Francji.
Józef Folwarski – Kacuba – zginął na wojnie.
Jakub Groński – zginął na wojnie.
Bronisław Szczęch – zastrzelony przez Niemców w Nowym Sączu.
Franciszek Leśnicki – Kacymorz i Stanisław Kobylarczyk – zabici przez partyzantów (rzekoma pomyłka) w drodze z jarmarku przed Waksmundem.
Władysław Łojek – zginął na skutek nieszczęśliwego wypadku.
Tadeusz Murańka – zginął z rąk partyzantów.
Bronisław Zarębczan – Wach – zginął z partyzantami.
Bolesław Nowak – Wilcek – zginął z partyzantami.
Feliks Głodasik i Leopold Głodasik – zginęli z partyzantami w górach.
Leon Zagata – Zogatów – aresztowany przez UB przepadł bez wieści.
Andrzej Łaś – Wodzianow – zginął z rąk UB.
Władysław Zagata – Łatanek, zginął z rąk partyzantów.
Stanisław Zagata – Łatanek, zginął z rąk partyzantów.
Bronisław Zagata – Łatanek, zginął z rąk partyzantów.
Leon Zagata – Łatanek, zginął z rąk partyzantów.
Józef Szewczyk, zginął z rąk partyzantów.
Władysław Krzystyniak, zginął z rąk partyzantów.
Mrowca Władysław – zastrzelony przez partyzantów koło Piscóra.
Zagata Józef – Janik – zamordowany w Dębnie; tam był ożeniony, osierocił kilkoro dzieci.
²⁵ Artykuł ten, wysłany do „Hal i Dziedzin” nie został opublikowany.
²⁶ Przy sporządzeniu tej listy pomagali m.in. Jan Kozieł-Dzwonek i Tadeusz Bryja- Wójciniorz.



W liście ofiar odnotowano też Władysława Mrowcę, „zastrzelonego przez partyzantów koło Piscóra”. Do tej śmierci wrócimy niżej, przy relacjach świadków.
„Grupa podejrzanych o dokonywanie rabunków”. Milicyjna Karta 56
Drugim dokumentem jest karta ewidencyjna sporządzona w Wydziale „C” Komendy Wojewódzkiej MO w Krakowie. Wypełniono ją 8 kwietnia 1974 roku, prawie trzydzieści lat po zdarzeniu, na podstawie akt nr 59/Ob. Funkcjonariuszka zapisała w niej, że banda „Ognia” 31 grudnia 1945 r. „zlikwidowała” w Gronkowie „6 osobową grupę podejrzanych o dokonywanie rabunków”.

Transkrypcja dokumentu – Karta 56, KWMO Kraków, 8 kwietnia 1974
Tajne
Wydział „C” KWMO
w Krakowie
K A R T A 56
Czyn przestępny dokonany: przez bandę p.n. „OGIEŃ”
/ wpisać przez kogo personalnie lub NN sprawców /
Rodzaj czynu: morderstwo.
Opis czynu:
W dniu 31.XII.1945 r. banda „Ognia” zlikwidowała na terenie Gronkowa pow. N. Targ 6 osobową grupę podejrzanych o dokonywanie rabunków, a to:
ZAGATA Stanisław
ZAGATA Bronisław
ZAGATA Leon
ZAGATA Jan
SZEWCZYK Józef [dopisek odręczny, częściowo nieczytelny: „… jednocześnie Jan Kudasik”]
KRYSTYNIAK Władysław.
Źródło: Akta Nr 59/Ob.
Opracował: Elżbieta Christiani
dnia 8.IV.1974 r.
Warto zestawić kartę z księgą zmarłych. Karta wymienia „Zagatę Jana” – w księdze parafialnej nie ma takiej osoby, jest natomiast Władysław Zagata, najstarszy z braci. Funkcjonariuszka nie podała też, na czym miałyby polegać „rabunki”, a jedynym wskazanym źródłem jest sygnatura akt. Skąd w dokumencie milicyjnym sprzed pół wieku wzięło się sformułowanie, które dziś powtarza się w publikacjach o „Ogniu”, piszemy w drugiej części cyklu.
Zeznania Władysława Kolasy „Zemsty”

Okoliczności zdarzenia i nazwiska osób biorących w nim udział udało się ustalić w dużej mierze dzięki zeznaniom Władysława Kolasy „Zemsty” z Ostrowska. Był bratem Jana Kolasy „Powichra”, zastępcy „Ognia”. W lipcu 1951 roku przesłuchiwano go w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu jako podejrzanego o udział w wielu zabójstwach2. O Gronkowie mówił trzykrotnie: 7, 10 i 11 lipca.
Protokoły przesłuchań przez UB trzeba czytać ostrożnie, dlatego nie traktujemy ich jako jedynego dowodu. Zestawiamy je z księgą parafialną, zeznaniem ojca ofiar i relacjami mieszkańców Gronkowa – ludzi, którzy Kolasy nie znali.

Transkrypcja – protokół przesłuchania podejrzanego Władysława Kolasy „Zemsty”, 7 lipca 1951 (nr akt 5/51), s. 2
W 1946r dokładnie nie pamiętam, byłem w Ostrowsku u swojej ciotki Greczek Rozalii. Przyszedł do mnie Goleniowski Jan z Ostrowska3, który już nie żyje i oświadczył mi, żebym poszedł z nim do niego do domu a w jakiej sprawie to mi nie powiedział. Po zajściu mnie do domu jego zastałem pod domem jego konia zaprzęgniętego do sań i w tym czasie Goleniowski oświadczył mi, że pojadę jego saniami w jedno miejsce, a gdzie to mi nie powiedział i za to zapłaci mi 1000 złotych. Z domu Goleniowskiego wyszedł d-ca bandy „Ogień”, brat mój „Powicher”4 i trzeci osobnik z Gronkowa5 wysokiego wzrostu, szczupłego na twarzy. Jak ubrani byli to dokładnie nie przypominam sobie, ale byli po cywilnemu i byli uzbrojeni w broń automatyczną i pistolety. Po wsiednięciu w/w na sanie osobnik, który pochodził z Gronkowa usiadł koło mnie i kazał jechać w stronę Gronkowa. Po zajechaniu nas do Gronkowa skierowaliśmy się pod las w stronę Bukowiny, gdzie zatrzymaliśmy się u narzeczonej tego osobnika z Gronkowa. Pod domem jej ja stałem koniem, gdzie do tego domu doszedł jeden gość mi nie znany i wszyscy tj. „Ogień”, „Powicher” wraz z dwoma N.N. osobnikami weszli do mieszkania tej narzeczonej u której pili wódkę. Po upływie 4 godzin d-ca Ogień, brat, i tych 2 osobników6 wyszli z domu i udali się w nieznanym kierunku. Natomiast ja po odejściu ich wszedłem do domu narzeczonej tego osobnika, gdzie zastałem starszą kobietę około 60 lat i jedną pannę, która poczęstowała mnie wódką.
Po upływie 4 godzin czasu powrócili tj. d-ca „Ogień”, brat „Powicher”, i tych dwóch osobników. Dowódca bandy „Ogień” polecił mi bym odjechał z powrotem do Ostrowska. Na sanie wsiedli wszyscy czterech osobników, gdzie tych dwóch osobników zeszli z sań w wiosce Gronkowie a ja udałem się saniami z Ogniem i bratem do Ostrowska. W czasie podróży d-ca Ogień mówił do brata i mnie, że skończyło się im donoszenie. Po dojechaniu do Ostrowska Ogień i brat mój Powicher zeszli ze sań i udali się w stronę sklepu do Niemca, a ja koniem udałem się do Goleniowskiego Jana, któremu oddałem konia z saniami. Natomiast Goleniowski Jan zapłacił mi za podróż 1000 złotych, gdzie byłem z bandytami. Po tygodniu już się dowiedziałem od ludzi w domu Goleniowskiego, że w tym czasie co byłem z bandytami „Ogniem” i bratem „Powichrem” i trzecim osobnikiem dokonali morderstw na czterech obywatelach z Gronkowa, nazwisk ich nie znam.
Władysław Kolasa

Transkrypcja – protokół przesłuchania Władysława Kolasy „Zemsty”, 10 lipca 1951
Byłem u ciotki Greczek w Ostrowsku, gdzie przyszedł Goleniowski Jan i powiedział, żebym szedł do niego. Po wyjściu na pole z domu Goleniowski Jan oświadczył mi, że pojadę w drogę za co mi zapłaci 1000 złotych. Po zajściu pod dom Goleniowskiego furmanka stała już gotowa paro konna. Z domu Goleniowskiego wyszedł d-ca bandy „Ogień”, brat mój ps. „Powicher” i trzeci osobnik pochodzący od Gronkowa, który był po cywilnemu ubrany, wysokiego wzrostu, pociągły na twarzy, szatyn. Bandyci uzbrojeni byli w broń automaty i pistolety a u tego po cywilnemu osobnika broni ja nie widziałem. Po wsiadnięciu na furmankę w/w bandytów, ten po cywilnemu usiadł na siedzeniu koło mnie i mi kazał jechać w stronę Gronkowa. W czasie podróży zostałem poczęstowany wódką od d-cy bandy „Ognia”. Po zajechaniu nas do wioski Gronkowa na sam koniec wioski w stronę Gronia zatrzymaliśmy się pod domem koło lasu, gdzie jest jeden lub dwa domy. Z domu tego wyszedł do „Ognia” mężczyzna średniego wzrostu, tęgiego, ubrany po cywilnemu, który się przywitał z nami. Po przywitaniu udali się do mieszkania, gdzie bandyci wypili trochę wódki, bimbru i wychodząc z powrotem udali się potokiem, w stronę Gronkowa. Po odejściu bandytów ja zostałem zawołany do domu przez pannę średniego wzrostu, tęgą blondynę. Na zaproszenie tej panny wszedłem do mieszkania, gdzie zastałem jej matkę, już w starszym wieku około lat 60. W mieszkaniu tym ja zostałem poczęstowany wódką bimbrem. Do mieszkania przyszła jeszcze jedna panna szczupła, średniego wzrostu, która też została poczęstowana wódką. Panienek tych ja pierwszy raz widziałem na oczy, jak się nazywają to tego nie mogę zapodać… Po upływie 4 godzin bandyci powrócili z powrotem. Kazali mi konia zaprzągnąć i jechać w stronę Ostrowska. Na furmankę wsiedli d-ca „Ogień”, brat mój „Powicher”, i dwóch tych cywili, którzy około 200 metrów od drogi krzyżowej na Białkę wysiedli a ja z „ogniem” i „Powichrem” udałem się w stronę Ostrowska.
Podczas podróży „Ogień” do mojego brata „Powichra” na furmance mówił „że już raz z nimi skończył, więcej nie będą donosili”. Po przyjeździe bandyci zeszli z furmanki i udali się w stronę sklepu nazwiskiem Niemca. Natomiast ja furmanka udałem się do Goleniowskiego i oddając mu konia, gdzie Goleniowski Jan za podróż zapłacił mi 1000 złotych. Po otrzymaniu pieniędzy udałem się do ciotki Greczek u której mieszkałem. Po kilku dniach słyszałem od ludności z Ostrowska, że w Gronkowie zostało zastrzelone kilka osób przez bandę „Ognia”. Kto z bandytów tego dokonał nie mogę zapodać gdyż udziału w tym morderstwie nie brałem i nie widziałem na oczy. Mój brat nigdy nie wspominał o dokonanym morderstwie w Gronkowie.

Transkrypcja – protokół przesłuchania Władysława Kolasy „Zemsty”, 11 lipca 1951 (fragment)
Ja w lesie nie przebywałem, tylko przebywałem więcej w domu i jeździłem z d-cą „Ogniem”, bratem, który też był w bandzie „Ognia” ps. „Powicher”, i jeszcze jeden mi nie znajomy z Gronkowa. W Gronkowie byłem końmi Goleniowskiego Jana – nie żyje, który mi za podróż zapłacił 1000 złotych, gdzie miało być dokonane morderstwo przez „Ognia”, brata „Powichra” na czterech rzekomo współpracownikach z UB. W morderstwie tym ja nie brałem udziału, bo d-ca „ogień” i brat „Powicher” oraz dwóch cywili sami byli, a ja stałem furmanką w jednym domu pod lasem.

Celowo przytoczyliśmy wszystkie trzy wypowiedzi Kolasy w całości. Złożone w trzech różnych dniach, są ze sobą spójne. Różnią się szczegółami – w pierwszej mowa o saniach, w drugiej o parokonnej furmance – ale przebieg wyprawy i jej uczestnicy są w nich ci sami. Kolasa twierdzi, że sam nie strzelał i stał z końmi pod lasem. Nie widział więc samego zabójstwa, a o liczbie ofiar wiedział z drugiej ręki („na czterech obywatelach”). Rzecz najważniejsza powtarza się jednak we wszystkich trzech protokołach: wracając z Gronkowa, „Ogień” mówił, że „skończyło się im donoszenie”, a zabici mieli być „rzekomo współpracownikami z UB”.
W żadnym z trzech zeznań Kolasa nie wspomina o „szajce złodziejskiej” ani o rabunkach – a był tam tej nocy. Można by przypuszczać, że chcąc uniknąć odpowiedzialności, kłamie i obciąża innych. Tyle że czas zdarzenia i nazwiska jego uczestników potwierdzają niezależnie od niego świadkowie z Gronkowa, którzy Kolasy nie znali.
Co pamiętają mieszkańcy Gronkowa
Dotarliśmy do świadków tamtych wydarzeń – mieszkańców Gronkowa. Rozmawialiśmy z Marianną Łukaszczyk7 oraz – w 2015 roku – z 98-letnim Władysławem Nowakiem. Wielokrotnie próbowaliśmy porozmawiać z matką ks. Władysława Zarębczana, córką zamordowanego Władysława Zagaty, ale odmawiała, bo wspomnienie tamtej nocy sprawiało jej ból nie do zniesienia.
Marianna Łukaszczyk opowiadała, że „ogniowcy strasznie w Gronkowie grasowali”: „Przyśli do sklepu, gdzie sprzedawała Grońska Anna, kazali sobie otworzyć sklep i brali co chcieli – wychodząc zagrozili jej, że jak gdzieś to zgłosi to kula w łeb!” Według niej ogniowcy mieli tamtej nocy ze sobą listę 20–30 osób przeznaczonych do zabicia. Śmierci uniknął pracujący wówczas jako rzeźnik w Zakopanem ojciec zamordowanych braci, Józef Zagata. Ocalał też Cudzich „Giza”, którego – jak relacjonuje – obstąpiły dzieci: zasłoniły go własnymi ciałami, krzyczały i nie dały go zastrzelić. Na liście mieli się znaleźć również proboszcz, ks. Wiktor Błotko, i kierownik szkoły Stanisław Przytula.
W naszej ocenie listę sporządzili najpewniej uczestniczący w wyprawie mieszkańcy Gronkowa – Władysław Głodasik i Michał Kobalik. Według relacji świadków to oni prowadzili „Ognia” po wsi i wskazywali, gdzie przebywają przyszłe ofiary.
Władysław Nowak dodał, że wkrótce potem ogniowcy zabili jeszcze trzech gronkowian: mężczyznę o przydomku „Solorz”, Bronisława Wojtasa oraz Władysława Mrowcę. Na nagrobku tego ostatniego na cmentarzu w Gronkowie wyryto: „Przeżył lat 24. Zginął od kuli zamachowca”.
Relację Marianny Łukaszczyk można obejrzeć w odcinku 7 cyklu „Wyklęci czy przeklęci” – wszystkie odcinki zebraliśmy na stronie Filmy i reportaże o „Ogniu”.
„Morderstwo wykonywał sam »Ogień«”. Zeznanie ojca
W 2024 roku, przeglądając akta Władysława Głodasika, natrafiliśmy na zeznanie, które złożył w tej sprawie Józef Zagata – ojciec zamordowanych braci. Przesłuchano go w Nowym Targu jako świadka. Józef Zagata urodził się 5 maja 1888 roku w Gronkowie, był rolnikiem, skończył sześć klas szkoły powszechnej.


Transkrypcja – zeznanie świadka Józefa Zagaty, Nowy Targ
Zagata Józef ur. 5.V.1888 r. Gronków, rolnik, 6 klas szkoły powszechnej zeznaje następująco:
W roku 1945 30 grudnia podczas gdy grasowała banda „Ognia” należeli do bandy „Ognia” Głodasik Władysław zam. Gronków i Kobalik Michał także Gronków, obaj wymienieni osobnicy brali udział w morderstwie moich synów, Władysława, Stanisława, Bronisława i Leona. Morderstwo wykonywał sam „Ogień”, a po śmierci syna Bronisława i Leona ściągali ubrania Głodasik Władysław i Kobalik Michał, co mówił do mnie Kuraś Kazimierz8 – obecnie nie żyje.
W miesięcy lipcu 1947 r. przyszedł pod moje okno Głodasik Władysław i Kobalik Michał w nocy i zapukali za okno ja im otworzyłem okno i zapytałem czego chcecie, a oni mówią, czyli usprawiedliwiali się, że oni z synów nie zdejmowali żadnych ubrań – są niewinnie posądzani. Obecnie wymienieni często pijają wódkę, gdzie często widuję sam i razem kolegują a czy obecnie mają spółki z bandą to nie wiem. Na tym protokół zakończono
Zagata Józef.
W tych samych aktach znajduje się zeznanie innego mieszkańca Gronkowa, Stanisława Cudzicha. On również wskazuje Władysława Głodasika jako jednego z uczestników tamtej nocy.

Transkrypcja – zeznanie Stanisława Cudzicha
Zeznanie
Znane mi jest, że Głodasik Władysław należał do bandy „Ognia” chodził po Gronkowie z bronią automatem i pistoletem. Słyszałem od mojej żony, że Głodasik Władysław bił i odgrażał się Zagacie Janowi przydomek Gorniok, iż go zastrzeli za to, że mu zabrania chodzić do jego pasierbicy. W roku 1946 na Nowy Rok, gdy bandyci oraz Głodasik zastrzelili 6-ciu ludzi nie wiadomym za co? Głodasik Władysław zdzierał z nich ubranie i obuwie. Wypadek miał miejsce w Gronkowie. Więcej nic nie mam do zeznania.
Na tym protokół zakończono i p.p.p. zeznał Cudzich Stanisław
Zeznania ojca i Stanisława Cudzicha zgadzają się z relacją Kolasy i z tym, co od lat opowiadają mieszkańcy Gronkowa. Tej nocy do wsi przyszedł „Ogień” ze swoimi ludźmi, a prowadzili ich miejscowi – Józef Zagata wymienia Głodasika i Kobalika, Cudzich wskazuje Głodasika. Cudzich, podobnie jak ks. Zarębczan, podkreśla, że zabito ich „nie wiadomym za co”.
Groby ofiar na cmentarzu w Gronkowie
Ofiary tamtej nocy spoczywają na cmentarzu parafialnym w Gronkowie. Nazwiska czterech braci wyryto na tablicy grobu rodziców – Marii (zm. 1949) i Józefa Zagaty, z dopiskiem „Łatanki”.




Kto brał udział w zbrodni – co wynika ze źródeł
Na podstawie przytoczonych zeznań i relacji wskazujemy następujące osoby:
- Józef Kuraś „Ogień” – dowodził wyprawą (Kolasa); według zeznania Józefa Zagaty „morderstwo wykonywał sam »Ogień«”, a według relacji rodziny osobiście zastrzelił Władysława Zagatę.
- Jan Kolasa „Powicher”, zastępca „Ognia” – uczestniczył w wyprawie (zeznania brata).
- Władysław Głodasik z Gronkowa, ogniowiec, wcześniej funkcjonariusz MO – uczestniczył w wyprawie i według zeznań świadków zdejmował z zabitych ubrania (Józef Zagata, Stanisław Cudzich); w naszej ocenie najprawdopodobniej współtworzył listę ofiar.
- Michał Kobalik z Gronkowa, plutonowy MO – uczestniczył w wyprawie (Józef Zagata); w naszej ocenie najprawdopodobniej współtworzył listę ofiar.
- Władysław Kolasa „Zemsta” – sam przyznał, że przywiózł sprawców do Gronkowa i odwiózł ich do Ostrowska; zaprzeczał, by brał udział w samym zabójstwie. W naszej ocenie był współuczestnikiem zbrodni.
Zastrzegamy, że nie znamy wyroku sądu, który rozstrzygałby o udziale poszczególnych osób w zbrodni w Gronkowie. Powyższe wskazania opieramy wyłącznie na przytoczonych dokumentach i relacjach.
Co dalej
Józef Zagata nie pogodził się ze śmiercią synów. Zgłosił morderstwo milicji, a rok później dowiedział się, że do sądu trafiła opinia, według której jego synowie byli przestępcami. Okazało się, że opinię sfałszowano – pisze o tym trzecia część cyklu. W drugiej części zestawiamy przedstawione tu źródła z wersją krakowskiego IPN. Według niej zabici byli „szajką złodziejską z bronią w ręku”, a „Ogień” – obrońcą miejscowej ludności. Przytaczamy też wyniki badań dr Karoliny Panz, z których wynika, że bracia Zagatowie w czasie wojny przeprowadzali przez granicę Żydów uciekających przed Zagładą.
Gronków nie był wyjątkiem. Kilka miesięcy wcześniej, w sąsiednim Ostrowsku, ogniowiec zastrzelił Władysława Leśnickiego – piszemy o tym w artykule Zabójstwo Władysława Leśnickiego w Ostrowsku. O losie Żydów, którym ogniowcy odebrali życie w tym samym czasie, przeczytasz w tekstach Zamordowanie Dawida Grassgruna i Masakra w Krościenku, w którym wspominamy także o braciach Głodasikach. Pełniejszy obraz ofiar cywilnych przynosi historia zamordowania Heleny Luberdy przez oddział „Ognia”, a szersze tło sporu – artykuł Józef Kuraś – bohater czy bandyta?
Przypisy
- [Przyp. M.Z.] Łatanki – góralski przydomek rodziny Zagatów z Gronkowa. ↩
- Akta IPN Kr 4656/1, nr akt 5/51 – protokoły przesłuchania podejrzanego Władysława Kolasy z 7, 10 i 11 lipca 1951 r. ↩
- [Przyp. M.Z.] Jan Goleniowski „Lew”. ↩
- Jan Kolasa „Powicher” – zastępca „Ognia”. ↩
- [Przyp. M.Z.] Władysław Głodasik z Gronkowa – ogniowiec, wcześniej funkcjonariusz MO. ↩
- [Przyp. M.Z.] Drugim z nich był Michał Kobalik z Gronkowa – plutonowy MO. ↩
- Marianna Łukaszczyk mieszkała w Gronkowie i była świadkiem tych wydarzeń. Jej relację można obejrzeć w cyklu „Wyklęci czy przeklęci” – odcinek 7 (film niżej w tekście). ↩
- [Przyp. M.Z.] Kazimierz Kuraś „Kruk”. Marianna Łukaszczyk potwierdza, że często bywał w Gronkowie w jej domu, bo byli rodziną. ↩