Józef Zagata stracił w jedną noc czterech synów. Rok później dowiedział się, że do sądu w Nowym Targu trafiła milicyjna opinia, według której jego zamordowani synowie byli przestępcami. Nie pogodził się z tym. Dzięki jego uporowi prokuratura ustaliła, że dokument sfałszowano. W ostatniej części cyklu opisujemy tę sprawę, a także to, jak po pół wieku o pamięć zamordowanych upomniał się wnuk Władysława Zagaty, ks. dr Władysław Marian Zarębczan, i jak razem z żołnierzem AK Tadeuszem Morawą „44” zabiegał o uczczenie ofiar „Ognia”.
Seria: Mord w Gronkowie (1945)
- Część 1: Sześć ofiar jednej nocy – dokumenty i świadkowie
- Część 2: „Szajka złodziejska”? Wersja IPN wobec źródeł
- Część 3: Sfałszowana opinia milicji i list wnuka ofiar (czytasz)
Fałszywa opinia z posterunku w Szaflarach
Józef Zagata zgłosił zabójstwo synów na posterunku milicji1. 4 grudnia 1946 roku, prawie rok po zbrodni, był w Sądzie Grodzkim w Nowym Targu na rozprawie z sąsiadką. Zapytał wtedy adwokata Franciszka Kowalskiego z Zakopanego, co dzieje się w sprawie zabójstwa jego synów. Usłyszał, że posterunek MO w Szaflarach wydał opinię, według której synowie byli przestępcami.
Ojciec stanowczo temu zaprzeczył i poszedł do komendanta posterunku w Szaflarach, Michała Guszkowskiego, który opinię miał podpisać. Komendant odpowiedział, że tego dokumentu nie sporządzał i nie podpisywał. Józef Zagata zwrócił się więc do prokuratury. Zachowała się ostatnia strona jego pisma:

Transkrypcja – pismo Józefa Zagaty do prokuratury (ostatnia strona), II Ds. 4/47
[…] od razu, że to nie jego podpis i z charakteru dokumentu i pisma pewno się dowie[my] kto go mógł podpisać. –
Wysoka Prokuraturo zwracam się o cześć moich 4 synów zamordowanych w jednej godzinie przez niewiadomych sprawców, więc jako nieszczęśliwy ojciec błagam o dokładne dochodzenie. Fałszowanie dokumentu jest przestępstwem dużym i leży w interesie także [nieczytelne] dojść kto się do tego ośmielił.
Adres mój:
Józef Zagata „Łatanek”
Gronków Nr 97
p. Szaflary
Zagata Józef
Uwagę zwraca jedno sformułowanie. W piśmie do prokuratury ojciec pisze o synach zamordowanych „przez niewiadomych sprawców”, a dwa lata później, przesłuchiwany w sprawie Władysława Głodasika, mówi wprost: „morderstwo wykonywał sam »Ogień«”. Zeznanie to przytoczyliśmy w części 1. W naszej ocenie najprościej to wytłumaczyć strachem. Ogniowcy zapowiadali kulę w łeb każdemu, kto pójdzie na pogrzeb, a co dopiero temu, kto wskaże sprawców.
Prokuratura wszczęła śledztwo i ustaliła, że zarówno opinia, jak i sporządzony do niej wywiad środowiskowy były sfałszowane. Świadkowie, na których się w nich powołano, zaprzeczyli, by udzielali takich informacji. O fałszerstwo podejrzewano milicjanta z Zakopanego, Michała Steczyka, który od marca do listopada 1946 roku służył na posterunku w Szaflarach. Główny świadek, komendant Michał Guszkowski, został zastrzelony 18 lipca 1947 roku. Sprawa nigdy nie trafiła na rozprawę.

Transkrypcja dokumentu – wniosek Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Krakowie, 9 grudnia 1947
[u góry: por. Sieracki Władysław]
WOJSKO POLSKIE
WOJSKOWA PROKURATURA
REJONOWA W KRAKOWIE
Pr. 2123/47.
Kraków, dnia 9 grudnia 1947 r.
Do
Wojskowego Sądu Rejonowego
w Krakowie.
[odręcznie: Sr. 1635/47; pieczęć wpływu: 22 XII 1947]
W n i o s e k.
STECZYK Michał, milicjant z Post. M.O. w Zakopanem, podejrzany jest o to, że dnia 26.X.1946 r. w Szaflarach pow. Nowy Targ, podrabiając podpis Komendanta Posterunku M.O. w Szaflarach, Guszkowskiego Michała, wystawił dla użytku Sądu Grodzkiego w N. Targu opinię o Władysławie, Stanisławie, Bronisławie i Leonie ZAGATACH z Gronkowa, – tj. o czyn przewidziany w art. 187 w zw. z art. 291 KK.
Z w a ż y w s z y,
1. że przestępstwo wyżej opisane zostało popełnione przed dniem 5.II.1947 r., przy czym ani osoba sprawcy, ani przestępstwo nie są objęte przepisem art. 10 par. 1 i 2 Ustawy z dnia 22.II.1947 r. o amnestii;
2. że na podstawie okoliczności sprawy należałoby wymierzyć podejrzanemu STECZYKOWI Michałowi za powyższe przestępstwo karę więzienia do lat 2 (dwu) – na zasadzie art. 11 Ustawy z dnia 22.II.1947 r. o amnestii
w n o s z ę
o umorzenie postępowania karnego w sprawie przeciwko STECZYKOWI Michałowi s. Stanisława, podejrz. o przest. z art. 187 w zw. z art. 291 KK.
Ref. Por. Garwiński/KC.
Prokurator Wojsk. Prok. Rej. w Krakowie
(–) [nazwisko nieczytelne] ppłk.
Wniosek mówi jasno: prokuratura nie kwestionowała, że opinię podrobiono. Wnosiła o umorzenie, bo przestępstwo popełniono przed 5 lutego 1947 roku, a przewidywana kara – do dwóch lat więzienia – podlegała amnestii z 22 lutego 1947 roku. Według naszych ustaleń 30 grudnia 1947 roku Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie postępowanie umorzył. Milicjant, któremu prokuratura zarzuciła podrobienie podpisu przełożonego i oczernienie czterech zamordowanych, nie poniósł żadnej kary.
Po co sfałszowano opinię?
Dziś trudno ustalić, dlaczego milicjant Steczyk wystawił nieprawdziwą opinię. W aktach nie znaleźliśmy jego wyjaśnień. Wiadomo natomiast, że jesień 1946 roku to okres największej aktywności oddziałów „Ognia” i że śledztwo w sprawie zabójstwa w Gronkowie toczyło się na wniosek ojca ofiar. „Ogień” musiał też wiedzieć, że publiczna egzekucja sześciu młodych mężczyzn, dokonana na oczach wielu gronkowian, przysporzy mu wrogów.
W naszej ocenie prawdopodobne jest, że fałszywa opinia była próbą zatarcia śladów i odwrócenia uwagi od sprawców. „Ogień” zawsze dbał o dobrą opinię – każde zabójstwo tłumaczył tym, że ofiara donosiła albo była przestępcą. Milicyjny dokument stwierdzający, że zamordowani byli przestępcami, doskonale wpisywał się w tę narrację. Zaznaczamy, że to hipoteza: nie dysponujemy dokumentem, który wiązałby Michała Steczyka z „Ogniem”.
Sfałszowana opinia z 1946 roku to kolejny dokument, w którym ofiary z Gronkowa przedstawia się jako przestępców. Wcześniej był notatnik „Ognia”, później notatka MBP i milicyjna Karta 56 – wszystkie te dokumenty omówiliśmy w części 2. Ani jeden z nich nie wskazuje, na czym miałyby polegać przestępstwa zabitych.
Pół wieku po zbrodni wnuk Władysława Zagaty, ks. dr Władysław Marian Zarębczan, spisał wspomnienie o tamtej nocy pod tytułem „Sylwester 1945 w Gronkowie”. Wysłał je do „Hal i Dziedzin”, ale tekst nie ukazał się drukiem2. W części 1 przytoczyliśmy jego wersję z publikacji o historii Gronkowa, której autor częściowo streścił tekst księdza. Poniżej oryginał – relacja wnuka, napisana w pierwszej osobie.
Transkrypcja – maszynopis ks. Władysława Mariana Zarębczana „Sylwester 1945 w Gronkowie”
SYLWESTER 1945 W GRONKOWIE
Wielokrotnie na łamach „Hal i Dziedzin” ukazywały się artykuły poświęcone osobie Józefa Kurasia, bardziej znanego pod pseudonimem „Ogień”. Zawsze śledziłem je z uwagą i próbowałem konfrontować te wiadomości z tym, co słyszałem o „Ogniu” w Gronkowie, Waksmundzie, Ostrowsku, Łopusznej, Szaflarach, Nowym Targu i Ochotnicy. Czasami uderzał w tych artykułach ton moralizatorski. Przypominano, jak to komunistyczna propaganda szkalowała i niszczyła dobre imię jednego z największych synów Podhala. Co zatem skłania mnie do napisania tych kilku słów właśnie w sprawie „Ognia”?
Myślę, że mam wystarczający powód. Jestem wnukiem człowieka osobiście zastrzelonego przez „Ognia”. Mój dziadek, Władysław Zagata-Łatanek, otrzymał strzał w tył głowy w chwili, kiedy wskazywał „Ogniowi”, gdzie mieszkają jego sąsiedzi, Kudasikowie. Był sylwestrowy wieczór roku 1945. W chwili śmierci dziadek miał 36 lat. Zostawił żonę i czworo dzieci. Najmłodsze z nich miało zaledwie 2 lata.
Ludzie „Ognia” poszli dalej przez wieś w stronę Ostrowska. U Wojciecha Barana zatrzymali następnych dwóch gronkowian. Jednym z nich był Stanisław Haręza, a drugim brat mojego dziadka, Stanisław Zagata-Łatanek. Pierwszego z nich przepędzono, a drugiego zamordowano na progu. Miał 32 lata. Od Barana oddział poszedł do Szewczyków. Tam wyciągnięto z domu Józefa Szewczyka, który właśnie spożywał wieczerzę z żoną i trójką dzieci. Zastrzelono go pod jabłonią. Miał 34 lata.
Od Szewczyków ludzie „Ognia” idą dalej. U Grońskiego-„Pocfy” gra muzyka, bawią się młodzi w oczekiwaniu na Nowy Rok. Strzał w powałę jest znakiem, że szykuje się coś niedobrego. Przybyli pytają o Leona Zagatę-Łatanka. Wyczytany wysuwa się do przodu. Prowadzą go do na dwór, gdzie ginie od kul. Miał niecałe 18 lat.
Scenie tej przyglądał się jeszcze jeden Zagata-Łatanek, Bronisław, lat 21. Według naocznych świadków miał uderzyć „Ognia” w twarz i krzyknąć: „Za co zamordowałeś mi brata?”. Zginął od kul całego oddziału, posiekany tak, że nie można było rozpoznać jego twarzy.
Ale to jeszcze nie koniec tragedii w Gronkowie w pamiętną noc sylwestrową 1945 roku. Na końcu wsi, wśród owiec, został jeszcze zastrzelony Władysław Krzystyniak, lat 28. Kiedy do wsi wracał brat i ojcie zastrzelonych Zagatów-Łatanków, ludzie ostrzegli ich, aby uciekali, informując ich o straszliwej tragedii, która dopiero co się dokonała. Owej nocy miało zginąć jeszcze więcej gronkowian, ale szczęśliwym zbiegiem okoliczności ludzie „Ognia” nie zastali ich w domu.
Do dziś nieznane są przyczyny tej tragedii. Gronkowscy partyzanci – to znaczy ci z nich, którzy przeżyli – zawsze woleli unikać tego tematu, bojąc się zemsty ze strony krewnych ofiar. Może ktoś wreszcie powie nam prawdę!? Czy zamordowani w noc sylwestrową 1945 roku gronkowianie to same psubraty, awanturnicy, złodzieje, donosiciele, czy też chodziło o co innego? A może były to osobiste porachunki? Sam „Ogień” bywał kilka razy w domu mojego dziadka, dołączając się do libacji po powrocie Łatanków ze Słowacji (byli handlarzami i przemytnikami, w czasie wojny przeprowadzili przez granicę między innymi setki Żydów polskich).
[s. 4] Jeszcze w latach sześćdziesiątych przybysze z Izraela szukali mojego dziadka Władysława, aby podziękować mu za pomoc w ocaleniu życia, nie wiedząc nic o jego śmierci i całej straszliwej tragedii).
Nie wiadomo też, dlaczego nie wykonano wyroku na innych skazanych przez „Ognia” na śmierć gronkowianach, między innymi na proboszczu, księdzu Wiktorze Błotko, i kierowniku szkoły, Przytule. Czy jedyną winą Władysława Krzystyniaka były słowa wypowiedziane do prowadzących w góry gronkowskie krowy: „Hej, dobrze się wam paść ludzką krzywdą?” Czy gwizd Ludwika Bryji na przechodzących przez wieś partyzantów był wystarczającym powodem, aby wydać na niego wyrok śmierci?
Po zamordowanych zostały płaczące matki, żony i dzieci. Do dziś opowiadają starsi gronkowianie o matce zamordowanych Łatanków, która do samej śmierci opłakiwała utratę swoich czterech synów (kilka lat wcześniej zmarł na gruźlicę jeszcze jeden jej syn, student Franciszek). Ludzie z daleka obchodzili jej dom, gdyż, zwłaszcza wieczorami, słychać było jej płacz przechodzący w skowyt. Po kilku latach zmarła z bólu.
Po wykonaniu wyroków śmierci na gronkowianach, ludzie „Ognia” zagrozili, że spalą całą wieś, jeśli ktoś pójdzie na pogrzeb pomordowanych. Tak samo grożono śmiercią przeklinającym ich żonom i krewnym pomordowanych. Nie trzeba dodawać, że tragedia ta spowodowała zubożenie tych rodzin i ból, którego wystarczy na kilka pokoleń. Do ofiar nocy sylwestrowej roku 1945 trzeba dodać jeszcze kilkunastu gronkowian, którzy zginęli z rąk ludzi „Ognia”, zarówno w czasie wojny, jak i w następnych latach.
Słów tych nie pisze człowiek pałający nienawiścią czy wysługujący się komunistom. Broń mnie, Panie Boże! Zarówno ofiary, jak i ich oprawcy są już dawno na Boskim sądzie. Wcześniej czy później prawda wyjdzie na jaw. Wiem, że żyją jeszcze ludzie, którzy byli u „Ognia”. Może oni coś dopowiedzą? A może wreszcie usłyszymy zwyczajne, chrześcijańskie „przepraszam” czy też góralskie „wyboccie”? Na to czekają rodziny ofiar poległych z rąk „Ognia” i jego ludzi nie tylko w Gronkowie. Jeżeli rzeczywiście „Ogień” i jego ludzie byli gorącymi patriotami i bojownikami o wolną i niepodległą Polskę, sprawa ta musi być wyjaśniona. W przeciwnym razie zarówno on, jak i jego ludzie, nadal nazywani będą, i to bynajmniej nie tylko przez komunistyczną propagandę, „bandytami”.
ks. Władysław Marian Zarębczan





Korespondencja z Tadeuszem Morawą „44”
Ksiądz Zarębczan przesłał swój tekst Tadeuszowi Morawie „44” – żołnierzowi 1 Pułku Strzelców Podhalańskich AK i WiN, wieloletniemu więźniowi stalinowskiemu, a później prezesowi Niezależnego Światowego Związku Żołnierzy AK w Nowym Targu. Prosił go o pomoc w uczczeniu ofiar „Ognia” i wyjaśnieniu tej zbrodni. Morawa odpowiedział 7 października 1996 roku:

Transkrypcja – list Tadeusza Morawy do ks. Władysława Zarębczana, 7 października 1996
Wielce Szanowny Księże Doktorze!
List od Księdza otrzymałem. Przeczytałem go z wielką starannością i z ogromnym zainteresowaniem. Zawarta w nim treść wywołała u mnie duże wrażenie. Jest to przerażająca w swej głębi tragedia, tym bardziej bolesna, że zbrodni dokonali swoi na swoich.
Stąd też wydarzenie „Sylwester 1945 w Gronkowie” ze względu na masowy jego charakter, a także ze względów historycznych oraz ogrom cierpień powinien być wyjaśniony, ponieważ ofiarom zhańbionym należy się cześć i zadośćuczynienie. Tragizm ten potęguje jeszcze fakt, że była to okrutna, prymitywna samowola. Rozumiem też boleść Księdza, bo większość zamordowanych to najbliższa Księdza rodzina.
Interesująca jest też druga część listu. Wynika z niej, że Ksiądz po latach ma własną koncepcję załatwienia tej bolesnej sprawy w duchu chrześcijańskiej miłości bliźniego. Ja dodam od siebie, że to musi nastąpić. Jest to nakaz obecnej chwili. Nieszczęsna działalność zbrojna powojenna, zresztą bardzo kontrowersyjna winna być wreszcie właściwie oceniona i rozstrzygnięta. Jest specjalne miejsce na Podhalu /Ksiądz Doktor go zna/. Jest to miejsce smutku, żałoby, zadumy, przestrogi, gdzie każdy będzie mógł zapalić świeczkę Ofiarom nieszczęsnej, a jakże tragicznej powojennej działalności zbrojnej na Podhalu.
Oczywiście to wszystko musiałoby być poprzedzone uroczystą mszą św. o szczególnej oprawie.
Księże Doktorze! piszę krótko, bo sprawa ta wymaga szerszego omówienia, na co liczę przy następnym spotkaniu.
Przesyłam Księdzu ksero artykułu z Trybuny z dnia 4.07.96 r.
Kończę i serdecznie Księdza pozdrawiam.
Z poważaniem
Tadeusz Morawa
Nowy Targ, dnia 7.10.96 r.
Dwa lata później, w sierpniu 1998 roku, ks. Zarębczan dziękował Morawie za udział w „Gronkowiańskim Święcie” i wyrażał nadzieję na wspólne upamiętnienie ofiar:

Transkrypcja – list ks. Władysława Mariana Zarębczana do Tadeusza Morawy, 8 sierpnia 1998
„Któż jak Bóg”
8 agosto, 1998
Drogi Panie Tadeuszu!
Przesyłam serdeczne pozdrowienia z gorącej Italii i jeszcze raz z całego serca pragnę podziękować za udział w „Gronkowiańskim Święcie”. Mam nadzieję, że podobało się Panu u nas. Ufam, że uda nam się wspólnie przeprowadzić plany związane z uroczystościami upamiętniającymi ofiary „nieszczęsnej partyzantki” na Podhalu. Jeśli znajdzie Pan chwilę czasu, to proszę o kilka słów.
Bóg zapłać za wszystko!
ks. Władysław Marian Zarębczan
List z Watykanu (2002)
W marcu 2002 roku ks. Zarębczan, pracujący wówczas w Watykanie, napisał do jednego z członków nowotarskiego koła Światowego Związku Żołnierzy AK. List pokazuje, jak w latach 90. wyglądał spór o pamięć o „Ogniu” – i jak mało miejsca było w nim na głos rodzin ofiar.

Transkrypcja – list ks. Władysława Mariana Zarębczana, Watykan, 12 marca 2002
Watykan, 12 marca 2002
Drogi Panie Janie!
Bardzo serdecznie pozdrawiam z Watykanu i dziękuję za egzemplarz miesięcznika „Po ziemi”, z artykułem A. Szymkiewicza „Był tu kiedyś „Ogień””. Osobiście chcę również podziękować za Pański artykuł w Dzienniku Polskim „O „skarbach” żydowskich w Krościenku. Gdzie jest Złoty Cielec?” Dobrze, że takie artykuły się ukazują, bo one przypominają mniej świetlane oblicze znanego nam „bohatera”.
Jest mi przykro po tym, co wydarzyło się w Waksmundzie, podczas nagrywania programu telewizyjnego. Wyobrażam sobie oburzenie tych wszystkich, dla których „Ogień” zawsze będzie kojarzony z czymś najgorszym. Niestety, szanowany przez nas wszystkich, ś.p. ks. J. Tischner niepotrzebnie wziął się za jego kreację. Swoim autorytetem poparł całą sprawę, domagając się rehabilitacji „Ognia” i postawienia dla niego pomnika. Zwolennikom Kurasia już było łatwiej działać. Pamiętam taką scenę. Na początku lat 90-tych mieliśmy w Gronkowie zjazd księży wywodzących się z naszej parafii i poprosiłem z kazaniem ks. Tischnera. Po Mszy św. zatrzymał się, aby przed kościołem porozmawiać z chłopami. I wtedy dyskusja zeszła na temat „Ognia”. Pamiętam, że profesor wił się jak piskorz, tłumacząc, że wcale nie chce ciągnąć na ołtarze „Ognia”, lecz chce sprawiedliwej jego oceny. Gronkowianie przysiedli go tak, że właściwie nie miał żadnych argumentów. Tłumaczył, że ludzie „Ognia” też ginęli, że ich rodziny też płakały, że coś musieli jeść, itd. Nigdy nie widziałem go tak zażenowanego… W moim Gronkowie jest ponad 30 ofiar poległych z rąk bojówek „Ognia”.
Ks. Tischner to najważniejszy autorytet w sprawie „Ognia”. Potem jest ks. Chojnacki, bodajże, jego podwładny. Kiedyś pan Morawa wspominał mi, że jeden z biskupów polskich też wypowiadał się w samych superlatywach o „Ogniu”. Czy znacie jego nazwisko? A potem przyszedł żałosny spektakl na Żoliborzu (nota bene, zainspirowany przez byłego agenta SB). Wiem, że wielu z Was czuje się zawiedzionymi i oszukanymi. Pisaliście listy do dostojników kościelnych i nie otrzymaliście żadnej odpowiedzi. Bądźmy jednak dobrej myśli, prawda zawsze wychodzi na wierzch! Głęboko wierzę, że przyjdzie czas obiektywnego podsumowania tej „nieszczęsnej wojny” na Podhalu.
Żałuję, że krótko bywam w domu rodzinnym i nie mogę więcej Wam pomóc, ale całym sercem jestem z Wami i ze wszystkimi pokrzywdzonymi przez „Ognia” i jego ludzi. Modlę się, aby Pan obdarzył Was długim życiem i siłami potrzebnymi do mężnego bronienia prawdy historycznej. Na zbliżające się święta Wielkanocne życzę dużo zdrowia i błogosławieństwa Bożego wszystkim członkom Światowego Związku Armii Krajowej w Nowym Targu i ich najbliższym.
z wyrazami wielkiego szacunku dla każdego z Was.
ks. Władysław Marian Zarębczan
O tym, jak ks. Józef Tischner zaangażował się w rehabilitację „Ognia”, piszemy także w artykule o Władysławie Zagardowiczu „Kukułce”. Zbrodnię w Krościenku, o której wspomina list, opisaliśmy w tekście Masakra w Krościenku.
Msza za ofiary „Ognia” w Waksmundzie
Upamiętnienie, o które zabiegali ks. Zarębczan i Tadeusz Morawa, doczekało się kontynuacji. 29 października 2016 roku w Waksmundzie odprawiono mszę świętą w intencji ofiar Józefa Kurasia „Ognia” – Polaków, Słowaków i Żydów. Celebrował ją proboszcz parafii w Szczawie, ks. dr Leon Królczyk.

Poniżej przedstawiamy wykaz ofiar sporządzony w latach 90. przez środowisko akowskie z Podhala. Jego autor sam opatrzył go dopiskiem „Lista niepełna”. Wykaz nie obejmuje m.in. braci Zagatów, Józefa Szewczyka ani Władysława Krystyniaka z Gronkowa – co pokazuje, jak wielu ofiar wciąż brakuje w opracowaniach.

Transkrypcja – wykaz osób cywilnych zamordowanych przez bojówki „Ognia” (prawy margines skanu ucięty – brakujące fragmenty oznaczono […])
W y k a z
osób cywilnych zamordowanych przez bojówki Józefa Kurasia „Ognia” w 1945-1947 r wg wyd. PAN Kraków 1987 r woj. Nowosądeckie /nie całe, szczególnie okolice Nowego Targu-Zakopanego-Szczawnicy-Krościenka-Ochotnicy/.-
1. Bąk Jakub ur. 25.07.1901 Kluszkowce czł. PPR rolnik zamordow. 5.11.1946 r
2. Benińska Rachela – żydówka zastrzelona w Krościenku 2/3.05.1946 r
3. Bochniak Stanisław ur. 4.02.1914 r Kluszkowce czł. PPR zastrz. 3.02.1946 r
4. Dyda Stanisław ur. 20.04.1923 Krościenko-Tylka bezpartyjny zg. 8.08.194[…]
5. Filgensztajn Jakub – żyd zastrz. w Krościenku 2/3.05.1946 r
6. Golsztajn Dora – żydówka ” ” 2/3.05.1946 r
7. Grazgarin Paweł – żyd ur. 24.12.1884 wójt gm N. Targ ukrył klasztor zg. 10.2[…]19[…]
8. Hertz Ludwik – żyd zastrz. 20.08.1946 w Waksmundzie
9. Hilderberg Leon – żyd zastrz. 20.08.1946 w Waksmundzie
10. Holand Henia – żydówka zastrz. 2/3.05.1946 r w Krościenku
11. Holand Rachela – żydówka zastrz. 2/3.05.1946 w Krościenku
12. Jachiman Ruta – żydówka zastrz. 20.04.1946 w Waksmundzie
13. Kasiorek Józef ur. 7.04.19[…] instr. Zw. Zaw. PPR zastrz. 25.07.47 Czorszty[…]
14. Klamerus Jan ur. 15.04.1902 Prezes SL-rolnik zstrz. 21.09.1946 Krościen[…]
15. Klan Izrael – żyd zastrz. 2/3.05.1946 Krościenko
16. Kołodziejski Franciszek ur. 20.09.1898 czł. RGO urzednik zastrz. 2.02.19[…]
17. Kordeczka Marian ur. 16.01.1920 więzień obóz konctr. zstrz. 25.02.1946 K[…]
18. Kowalczyk Franciszek ur. 30.09.1907 rolnik zastrz. 23.05.1949 Sromowce
19. Kowalczyk Jan ur. 1900-rolnik Łapsze N. zamord. 10.11.1945 odm. transport[…]
20. Królik Stanisław ur. 1928 – harcerz zstrz 31.08.1946 Krościenko-Marsza[…]
21. Kuziel Michał ur. 6.08.1898-rolnik Niedzica aktyw. słow. zgin. 12.11.1946[…]
22. Lach Jan ur. 25.04.1895 PPR Kluszkowce-dróżnik zg. 3.02.1946 r
23. Lutyński Zbigiew ur. 1928 – harcerz zastrz 31.08.1946 Krościenko-Marsz[…]
24. Madeja Franciszek ur… kier szkoły Łapsze N. zamord. 15.11.1946
25. Murynko Józef ur. 1906 Krawiec czł. PPR Niedzica zamord. 1.10.1946 r
26. Mrowca Władysław ur… rolnik zastrz. 28.05.1949 Gronków p. „Wiarusy”
27. Ozorowski Rudolf ur. 1896 kontrel młynów zastrz. 28.01.1946 Waksmund
28. Pawlikowska Zofia ur… zastrz. 6.10.1946 w Nowym Targu
29. Pawlikowska… córka ur… ” 1946 w Nowym Targu /Barbara/.
30. Poręba Józef ur… rolnik czł. PPR zastrz w Niedzicy 30.09.1946
31. Racławski Jan ur. 19.11.1898 czł. PPR zastrz. 12.08.1946 Nowy Targ
32. Rungier Franciszek ur… w cz. okup. kom. Pl. AK Ochotnica zabity 19.11.19[…]
33. Salberg Frida – żydówka zastrz. 30.04.1946 w Waksmundzie
34. Scherszarf Feiga – żydówka zastrz. 30,04.1946 w Białce Tatrzańskiej
35. Słowakiewicz Mieczysław ur… kowal z N. Targu zastrz. w N. Targ 29.04.19[…]
36. Słowik Jan ur. 4.07.1913 Szczawnica-restaurator zastrz 19.08.1946
37. Strączek Jan ur… zamord. w Ochotnicy 28.06.1946
38. Szapiro Rachela – żydówka zamord. 2/3.05.1946 w Krościenku
39. Szapiro Liba – żydówka ” 2/3.05.1946 w Krościenku
40. Szlembarski Franciszek ur… rolnik zastrz 19.11.1946 w Ochotnicy
41. Swiecznik Haskel – żyd zastrz w Białce Tatrzańskiej 30.04.1946
42. Unterberg Henryk – żyd zastrz w Waksundzie 20.04.1946
43. Wygoda Abracham – żyd zastrz w Krościenku 2/3.05.1946
44. Wygoda Dwoja – żydówka zastrz w Krościenku 2/3.05.1946
45. Wygoda…? – żyd zastrz w Krościenk 2/3.05.1946
46. Zawada Wojciech ur. 14.04.1898 rolnik Dębno czł. PPR uprow. 13.02.1947 z[…]
47. Żebrak Władysław ur. 5.08.1908 czł BCh urz GRN Skawa zgin. 6.01.1947
48. Żółtek Jan ur… zamordowany w Klikuszowej
49. Gieler Józef – żyd/obóz koncentr/powrót. zastrz 2/3.05.1946 Krościenko
50. Zapała Franciszek ur… Mszana Dolna rolnik czł. AK zastrz w 1946 r
51. Kopeć Maria ur… Waksmund, gwałt NKWD+ogniowcy zgon szpital N. Targ 194[…]
52. Luberda Helena ur… Ostrowsko w ciąży powieszona 10.12.1945 r /7-y m-c/
[przy pozycjach 49–52 dopisek odręczny na marginesie: „Podkowa”]
[odręcznie u dołu: „Lista niepełna”]
Część nazwisk z wykazu ma już na naszej stronie osobne opracowania: Dawid Grassgrun (w wykazie jako „Grazgarin Paweł”, zamordowany 10 lutego 1946 roku), Rudolf Ozorowski, ofiary masakry w Krościenku, Helena Luberda. Pozycja 26 – Władysław Mrowca z Gronkowa – według wykazu zginął 28 maja 1949 roku z rąk oddziału „Wiarusy”, który działał już po śmierci „Ognia”3.

Transkrypcja – wykaz osób, które otrzymały wyroki śmierci od „Ognia”, oraz wykaz żołnierzy AK aresztowanych przy jego pomocy
W y k a z
osób cywilnych które otrzymały wyroki śmierci od Józefa Kurasia „Ognia” bądź od jego podkomędnych poszczególnych oddziałów 1945-1947 r
1. ppor. Franciszek Koterba z Krościenka n/D w czasie okupacji 1939-1945 r słynny kurjer SZP, ZWZ-AK Budapeszt-Warszawa KG AK Kawaler Orderu Virtuti Militarii-bezpartyjny pracownik Pienińskiego Parku Narodowego, w 08.1946 otrzymał wyrok śmierci od J. Batkiewicza „Smigły”-ukrywał się przez jakiś czas w Krościenku. Wyroku nie wykonano. /ps „Woda-Franek/
2. Stanisław Mikołajczyk ps. „Tomek” żoł. Pl. AK Krościenko 1943-1945. W lutym 1945 r skierowany przez Kom. AK mgr. A. Czerwińskiego „Nowina” do Milicji jako wtyczka. W maju 1945 r pracownik /sklepowy/ Kółka Rolniczego GS Krościenko. W sierpniu 1946 r otrzymał wyrok śmierci od grupy „Smigłego” /odz. „Ognia/ Przybyła bojówka wykonać wyrok śmierci-po całonocnej dyskusji została przekupiona za pożyczone pieniądze. Wyroku nie wykonali. Żyje do dziś dnia
3. Stanisław Majerczak ps. „Rikitiki” żołnierz komp. por. „Lasa” T. Kosmowskiego od 1943-1945. W roku 1946 /sierpień otrzymał wyrok śmierci od „Smigłego” z oddziałów „Ognia”. Ukrył się na Słowacji. Żyje do dziś dnia, na Wysokiej
4. Józef Kołodziej „Czarny-Waligóra” z Obidzy konspirator /prawdopodobnie by[ł] w grupie „Łazika” ? 1943-1945. W 1946 otrzymał wyrok śmierci od „Smigłego” wyjechał na Ziemie Odzyskane. Żyje do dziś dnia, w Nowym Targu. [na marginesie odręcznie: zm. 10.XII.96]
5. Jan Sral „Krasny” żołnierz ochrony d-ctwa AK „Borowego” od 1943-1945. w 1945 r ukrył się przed aresztowaniem przez NKWD, w 1946 otrzymał wyrok śmierci od „Ognia”. Wyjechał na Ziemie Odzyskane. Żyje do dziś dnia
6. Stanisław Kozielec żołnierz września 1939 w 1939 r powrócił z Węgier-roln[ik] W 1945 r członek odradzającego się Kółka Rolniczego w Krościenku, czł SL, w 1946 r otrzymał wyrok śmierci od J. Batkiewicza „Smigły” oddz. „Ognia”. Ukry[ł] się wyroku nie wykonano. Zmarł normalną śmiercią w 1992 r w Krościenku n/D.
W y k a z
osób-żołnierzy 1 PSP-AK aresztowanych p. NKWD i UB zesłanych na Sybir bądź uwięzionych w aresztach UB w PRL, przy pomocy J. Kurasia „Ognia”.
1. Władysław Zagardowicz ps. „Kukułka”-żołnierz AK aresztowany 2.02.1945 r przez A. Gąsienicę /z-pca „Ognia w UB N. Targ /na polecenie „Ognia”/ przez NKWD, wywieziony na Sybir obozy Bułamasz-Altanaj skąd uciekł. Żyje w N. Tar[gu]
2. Franciszek Kieta ps. „Limba”-żołnierz AK aresztowany w lutym 1945 r przez NKWD na Buflaku k/Nowego Targu, przesłuchiwany p. „Ognia” na UB nowy Targ zesłany na Sybir obozy Altanaj-Bułamasz „Repatrionowany” w listopadzie 19[…] powrócił do Polski z utraconym zdrowiem, zmarł w 1991 r
3. Zbigniew Faix Dąbrowski ps. „Bohun” żołnierz 1 PSP-AK w [odręcznie: 2.02.1945] aresztowany p. NKWD w Ochotnicy Dolnej uwięziony w areszcie w Nowym Targu ok. 3-ch miesięcy /za protekcją zwolniony/
4. Franciszek Ciesielka ps. „Karo” żołnierz 1 PSP-AK /Szczawnica/ w styczniu 19[…] aresztowany w Krościenku p. NKWD uwięziony w więzieniu w Andrychowie wraz z Akowcami rej. Żywieckiego, uciekł powrócił do Szczawnicy. Ukrył się na Ziemiach Odzyskanych. Zmarł w 1994 r
5. por. Jan Stachura ps. „Adam” w 1945 r aresztowany p. NKWD Rabka-Habówka uwięziony w więzieniu w Andrychowie uciekł /z Ciesielką i innymi/ ukrywał się-później wyjechał do Francji gdzie zmarł.
sporządził [podpis nieczytelny]
Losy dwóch pierwszych żołnierzy z ostatniego wykazu opisaliśmy osobno: Władysław Zagardowicz „Kukułka” i Franciszek Kieta „Limba”.
Kto się boi potomków pomordowanych?
Historia zbrodni w Gronkowie zatoczyła koło. W 1945 roku ludzie „Ognia” zabili sześciu mężczyzn, a „Ogień” zapisał w notatniku, że była to „szajka złodziejska”. W 1946 roku – jak ustaliła prokuratura – podrobiono podpis komendanta posterunku, by w sądzie zamordowani figurowali jako przestępcy. W 1974 roku milicyjna karta powtórzyła formułę o „grupie podejrzanych o dokonywanie rabunków”. W 2006 roku krakowski IPN uznał, że „przekaz źródłowy” nie budzi wątpliwości i potwierdza notatnik „Ognia”.
Po drugiej stronie są księga zmarłych, zeznania ojca, relacje sąsiadów, badania dr Karoliny Panz i list wnuka, który pół wieku po zbrodni pytał: „Może ktoś wreszcie powie nam prawdę?”. Rodziny zamordowanych z rąk „Ognia” do dziś czekają na zwykłe, chrześcijańskie „przepraszam” – czy też góralskie „wyboccie”.
Apelujemy po raz kolejny: trzeba wreszcie oddzielić żołnierzy niezłomnych od przeklętych. Szersze tło tego sporu przedstawiamy w artykule Józef Kuraś – bohater czy bandyta?
Przypisy
- Okoliczności sprawy fałszywej opinii przedstawiamy za ustaleniami dr Karoliny Panz. ↩
- Według przypisu w publikacji o historii Gronkowa, z której pochodzi wersja tekstu przytoczona w części 1. ↩
- O oddziale „Wiarusy”, działającym po śmierci „Ognia”, piszemy w artykule o zamordowaniu Józefa Oppenheima. ↩