Mord w Gronkowie: „szajka złodziejska”? Wersja IPN wobec dokumentów

Krakowski IPN uznał sześciu zabitych w Gronkowie za „szajkę złodziejską z bronią w ręku”, powołując się na notatnik „Ognia”. Zestawiamy tę wersję z księgą zmarłych, dokumentami Armii Krajowej i badaniami dr Karoliny Panz, z których wynika, że bracia Zagatowie przeprowadzali Żydów przez granicę.

W pierwszej części cyklu opisaliśmy, kto zginął w Gronkowie pod koniec grudnia 1945 roku i co o tej nocy mówią księga zmarłych, zeznania ogniowca Władysława Kolasy „Zemsty”, ojca zamordowanych braci oraz mieszkańcy wsi. Teraz zestawiamy te źródła z wersją, którą od dwudziestu lat powtarza krakowski oddział Instytutu Pamięci Narodowej. Według niej zabici byli „szajką złodziejską z bronią w ręku”, a ludzie „Ognia” wykonali na nich wyrok w imię bezpieczeństwa miejscowej ludności.

Poszkodowani mieszkańcy Podhala zgłaszali na posterunkach milicji morderstwa i kradzieże. Przynosili ze sobą blankiety z wyrokami śmierci pozostawione na ciałach zamordowanych przez „Ognia” i ogniowców albo kwity z nałożonymi kontrybucjami. Takie skargi rzadko kończyły się schwytaniem sprawców, za to często narażały skarżących na zemstę. Z czasem ludzie przestali je składać. Wiedzieli, że mimo pieczątek „Ogień” z Armią Krajową nie ma nic wspólnego. W archiwum IPN takich blankietów z wyrokami podpisanymi przez „Ognia” jest bez liku, a poza Wałachem, Machejkiem i Łatką nikt dotąd ich nie publikował.

Seria: Mord w Gronkowie (1945)

  1. Część 1: Sześć ofiar jednej nocy – dokumenty i świadkowie
  2. Część 2: „Szajka złodziejska”? Wersja IPN wobec źródeł (czytasz)
  3. Część 3: Sfałszowana opinia milicji i list wnuka ofiar

Pismo krakowskiego IPN z 2006 roku

W lipcu 2006 roku Koło „Podhale” Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego zapytało IPN o wydarzenia w Gronkowie. Odpowiedź z 17 sierpnia 2006 roku podpisał z upoważnienia naczelnika Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej w Krakowie, Wojciecha Frazika. Jako autora („sporz. wyk.”) wskazano w niej dr. Macieja Korkucia1. Przytaczamy pismo w całości, bo w kolejnych latach jego tezy wielokrotnie powtarzano.

Pismo IPN OBEP w Krakowie z 17 sierpnia 2006 r., znak BEKr II-6051-16/06, w sprawie egzekucji sześciu osób w Gronkowie 30 grudnia 1945 r. – strona 1
Pismo Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Krakowie z 17 sierpnia 2006 r. – strona 1.
Pismo IPN OBEP w Krakowie z 2006 r. w sprawie Gronkowa – strona 2, podpis: sporządził Maciej Korkuć, z upoważnienia naczelnika Wojciecha Frazika
Pismo IPN z 17 sierpnia 2006 r. – strona 2 („Sporz. wyk.: Maciej Korkuć”).

Transkrypcja dokumentu – pismo IPN OBEP w Krakowie, 17 sierpnia 2006

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej w Krakowie

Szanowny Pan
Kazimierz Garbacz
Sekretarz Koła „Podhale”
Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego – Oddział Kraków

Pismo z dnia: 2006-07-23 | Nasz znak: BEKr II – 6051 – 16/06 | Data: 2006-08-17

W związku z pismem Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego – Oddział Kraków z dnia 23 lipca 2006 roku, informuję, że według dostępnej wiedzy historycznej, opartej o archiwalia Instytutu Pamięci Narodowej oraz Archiwum Państwowego w Krakowie, jest ustalone, iż w dniu 30 grudnia 1945 roku dokonano w m. Gronków egzekucji na sześciu osobach. Akcja została wykonana przez żołnierzy zgrupowania partyzanckiego „Błyskawica”, dowodzonego przez Józefa Kurasia ps. „Ogień”.

Zachowane w aktach b. MBP i publikowane zapisy pochodzące z osobistego notatnika Józefa Kurasia „Ognia”, sporządzone bezpośrednio po omawianych wydarzeniach, wskazują iż polecenie wykonania wyroków zostało wydane w związku z działalnością rabunkową rozstrzelanych. Zapis brzmi następująco:

„30 XII [1945 r.] Szajka złodziejska z bronią w ręku – Gronków
1. Zagata Stanisław,
2. Zagata Bronisław,
3. Zagata Leon,
Łatanki
4. Zagata Jan,
5. Kudasik Jan,
6. Krzystyniak Stanisław.”

Powyższy zapis źródłowy, jako pochodzący ze strony zaangażowanej w omawiane wydarzenia, powinien zostać w sposób krytyczny zestawiony z innymi materiałami. Kwerenda w archiwach zawierających bezpośrednie świadectwa z tamtego okresu potwierdza w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości, że wydarzenia te odbiły się głośnym echem na Podhalu a rozstrzelani byli postrzegani jako grupa prowadząca rzeczywiście działalność rabunkową. Z materiałów wytworzonych przez formacje zwalczające zgrupowanie „Ognia” i obóz ówczesnej władzy wynika, że akcja była uznana za przejaw działań, które powiększają popularność Józefa Kurasia wśród ludności cywilnej, poprzez ugruntowanie opinii o ochronie ludności również przed przestępczością pospolitą.

O wydarzeniach tych była mowa m.in. na plenum mianowanej przez władze podległe „Rządowi Tymczasowemu” Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie (zdominowanej przez komunistów i ich sojuszników) w marcu 1946 r. Zgodnie z protokołem posiedzeń WRN ówczesny przewodniczący nowotarskiej Powiatowej Rady Narodowej Leon Leja, przedstawiciel współpracującej z komunistami Polskiej Partii Socjalistycznej, podczas oficjalnego wystąpienia mówił o wydarzeniach w Gronkowie w następujący sposób:

„I w tym wypadku społeczeństwo nie ustosunkowało się negatywnie do mordu, bo pomordowani to byli przeważnie złodzieje. Chłopi tamtejsi musieli sypiać w stajni bo im ginęły owce, konie i krowy. W ten sposób utworzyła się legenda, że «Ogień» robi porządek”. (AP Kr., Zesp. WRN Kr, sygn. 48, Mf 101850, k. 39, Materiały Plenum WRN z 25 – 26 marca 1946 r.).

W opracowaniach wytworzonych i zdeponowanych w archiwach b. Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, można odnaleźć następujący zapis:

„30.12.1945 – Banda «Ognia» zlikwidowała 6-osobową grupę w miejscowości Gronków pow. Nowy Targ podejrzanych o rabunki a to: Stanisława Zagatę, Bronisława Zagatę, Leona Zagatę, Jana Zagatę, Jana Kudasik [tak w oryg.] i Władysława Krystyniaka.” (Archiwum IPN, sygn. 0297/19, k. 141).

Fakt przejmowania po roku 1939 funkcji typowo policyjnych przez oddziały niepodległościowego podziemia był zjawiskiem powszechnym na terenie całego kraju – zarówno pod okupacją niemiecką jak i pod okupacją sowiecką. Celem tych działań było zapewnienie bezpieczeństwa społecznościom lokalnym, pozbawionym należytej ochrony przed rabunkiem i bezkarnością licznych w okresie wojny i powojennym grup rabunkowych.

W przekazach pochodzących od rodzin zastrzelonych wydarzenia z Gronkowa z przyczyn naturalnych zostały utrwalone jako rodzinna tragedia. W przekazach pochodzących od żołnierzy zgrupowania partyzanckiego „Błyskawica”, które wykonało tę akcję, jednoznacznie jest mowa o tym, że było to jeden z wyroków śmierci wydanych na grupy rabunkowe nękające ludność i zajmujące się pospolitą przestępczością. Zarówno jedne jak i drugie relacje, jako świadectwa zapisane po kilkudziesięciu latach mają ograniczoną wartość historyczną.

Po kilkudziesięciu latach zasadnicze rozbieżności w relacjach osób emocjonalnie związanych z rodziną zastrzelonych i środowiskami wykonawców egzekucji jest naturalną konsekwencją braku niepodległej państwowości polskiej i niezależnego sądownictwa, które mogłyby dokonać pozbawionej stronniczości oceny tych wydarzeń w okresie bezpośrednio po nich następującym.

Natomiast przekaz źródłowy w archiwach, w odniesieniu do tej sprawy, nie budzi wątpliwości interpretacyjnych, potwierdzając opis wydarzeń utrwalony w notatniku dowódcy zgrupowania „Błyskawica”.

Naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej w Krakowie
z up. Wojciech Frazik
Sporz. wyk.: Maciej Korkuć

Pismo opiera się na trzech filarach: notatniku „Ognia”, zapisie z opracowania Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i wystąpieniu działacza PPS na plenum komunistycznej rady narodowej. Autor sam przyznaje, że notatnik pochodzi „ze strony zaangażowanej” i powinien zostać „w sposób krytyczny zestawiony z innymi materiałami”. Kończy jednak wnioskiem, że źródła „nie budzą wątpliwości interpretacyjnych” i potwierdzają wersję „Ognia”. Sprawdziliśmy więc, z czym te materiały zestawiono – i czy w ogóle zestawiono je z najprostszym dostępnym dokumentem: księgą zmarłych parafii w Gronkowie.

Notatnik „Ognia” a księga zmarłych

Zestawiliśmy cztery wykazy: zapis z notatnika „Ognia” (w brzmieniu z pisma IPN), notatkę z opracowania MBP (Archiwum IPN, sygn. 0297/19), milicyjną Kartę 56 z 1974 roku oraz wpisy w księdze zmarłych parafii w Gronkowie, które przedstawiliśmy w pierwszej części.

Notatnik „Ognia”Opracowanie MBP (IPN 0297/19)Karta 56 KWMO (1974)Księga zmarłych parafii Gronków
Zagata StanisławStanisław ZagataZagata StanisławStanisław Zagata, ur. 1913
Zagata BronisławBronisław ZagataZagata BronisławBronisław Zagata, ur. 1924
Zagata LeonLeon ZagataZagata LeonLeon Zagata, ur. 1927
Zagata JanJan ZagataZagata JanWładysław Zagata, ur. 1903/1908
Kudasik JanJan KudasikSzewczyk Józef (dopisek: „… Jan Kudasik”)Józef Szewczyk, ur. 1911
Krzystyniak StanisławWładysław KrystyniakKrystyniak WładysławWładysław Krystyniak, ur. 1917
Wykazy ofiar z Gronkowa w czterech źródłach. Pogrubiono pozycje, które nie zgadzają się z księgą zmarłych.

Z zestawienia wynikają trzy rzeczy.

Po pierwsze, notatnik „Ognia” nie jest zapisem tego, co się wydarzyło. W notatniku nie ma Władysława Zagaty – najstarszego z braci, którego śmierć potwierdzają księga parafialna, nagrobek, zeznanie ojca i relacja wnuka. Nie ma też Józefa Szewczyka, zastrzelonego pod jabłonią przy własnym domu. Jest za to Jan Kudasik, którego w księdze zmarłych nie ma. Jest wreszcie „Krzystyniak Stanisław”, choć zginął Władysław. Dwie albo trzy z sześciu pozycji nie odpowiadają ludziom, którzy tej nocy zginęli.

Po drugie, to raczej lista celów niż sprawozdanie z wykonania wyroków. Według relacji rodziny Władysław Zagata dostał strzał w tył głowy właśnie wtedy, gdy wskazywał „Ogniowi”, gdzie mieszkają sąsiedzi – Kudasikowie. Marianna Łukaszczyk opowiadała, że ogniowcy mieli ze sobą listę 20–30 osób do zabicia. W naszej ocenie notatnik zapisuje nazwiska tych, których „Ogień” zamierzał zabić, a nie tych, których zabił. Jeżeli – jak twierdzi pismo IPN – notatki sporządzano na bieżąco, to zbrodnia była zaplanowana wcześniej. Po takiej nocy trudno byłoby zresztą z pamięci odtworzyć imiona i nazwiska wszystkich zastrzelonych.

Po trzecie, „niezależne” potwierdzenie z archiwów MBP powtarza notatnik. Opracowanie MBP zawiera te same błędne pozycje – „Jana Zagatę” i „Jana Kudasika” – co zapiski „Ognia”. Notatnik dostał się w ręce UB, więc podobieństwo trudno uznać za przypadek. Milicyjna Karta 56 z 1974 roku przepisuje tę samą formułę o „grupie podejrzanych o dokonywanie rabunków” i tego samego „Jana Zagatę”. Ktoś dopisał przy niej odręcznie nazwisko Kudasika. Wszystkie trzy dokumenty prowadzą do jednego źródła – do „Ognia”. Trudno więc nazwać to zestawieniem z „innymi materiałami”.

Pozostaje wystąpienie Leona Lei na plenum Wojewódzkiej Rady Narodowej w marcu 1946 roku. Polityk PPS mówił, że „pomordowani to byli przeważnie złodzieje” i że „chłopi tamtejsi musieli sypiać w stajni”. Sam jednak nazwał to, co z tego wyrosło, „legendą”: „W ten sposób utworzyła się legenda, że »Ogień« robi porządek”. Trudno uznać przemówienie działacza współpracującego z komunistami na partyjnym forum za rozstrzygający dowód winy sześciu zabitych.

„Skończyło się im donoszenie” czy „szajka złodziejska”?

Tej samej nocy „Ogień” podał jeszcze jeden powód. Władysław Kolasa „Zemsta”, który wiózł go z Gronkowa do Ostrowska, trzykrotnie zeznał, że w drodze powrotnej „Ogień” mówił do swojego zastępcy Jana Kolasy „Powichra”, że „już raz z nimi skończył, więcej nie będą donosili”2. Zabici mieli być „rzekomo współpracownikami z UB”. Ani razu nie padło słowo o kradzieżach czy szajce.

Mamy więc dwie wersje z ust tego samego człowieka. W nocy, na furmance, wśród swoich – „donosili”. W notatniku, który mógł kiedyś trafić w cudze ręce – „szajka złodziejska z bronią w ręku”. Złodziej pierwszy krzyczy „łapać złodzieja” – i tak, w naszej ocenie, postąpił w notatniku „Ogień”. O jego własnej skłonności do rabunku wiemy z dokumentów Armii Krajowej, o czym niżej.

W żadnym zeznaniu świadków nie ma wzmianki, by bracia Zagatowie-Łatankowie byli „szajką z bronią w ręku”. Jest natomiast relacja Marianny Łukaszczyk, że „ogniowcy strasznie w Gronkowie grasowali”: wchodzili do sklepu, brali, co chcieli, a sprzedawczyni grozili „kulą w łeb”, jeśli to zgłosi. Zabity tej nocy Władysław Krystyniak, jak wspominał ks. Władysław Zarębczan, miał podpaść słowami rzuconymi do ludzi pędzących w góry gronkowskie krowy: „Hej, dobrze się wam paść ludzką krzywdą?”.

Czy to możliwe, by zeznania i relacje zbierane przez wiele lat, w różnych miejscach i od ludzi, którzy się nie znali, zgadzały się ze sobą w tak wielu punktach? Tak – jeżeli opisują to, co naprawdę się wydarzyło.

„Ogień” jako straż porządku? Co pisało dowództwo AK

Pismo IPN wpisuje Gronków w szerszy obraz: podziemie niepodległościowe przejmowało funkcje policyjne, by chronić ludność przed rabunkiem. Jako opis zjawiska ogólnopolskiego to prawda. Pytanie brzmi jednak, czy tak było w przypadku „Ognia”. Historyk powinien badać przeszłość przez krytyczną interpretację źródeł – a źródła na ten temat od dawna leżą w Krakowie. W Archiwum Narodowym w Krakowie (dawniej Archiwum Państwowe) dostępny jest zespół akt 1 Pułku Strzelców Podhalańskich AK. Komendant Inspektoratu AK „Niwa”, mjr Adam Stabrawa „Borowy”, który nadzorował w czterech powiatach działalność około 40 tysięcy żołnierzy AK, pisał 21 października 1944 roku do Powiatowego Delegata Rządu w Nowym Targu:

O ile mi wiadomo, to sam Ogień należy do kategorii ludzi, którymi właśnie SB raczej powinno się zająć, a nie przyjmować ich w swoje szeregi. (…) Zachowanie się Ognia i jego ludzi należy do tego rodzaju „działalności”, który to rodzaj będzie określany kiedyś jako ciemna plama konspiracji (…). Przypuszczam, że ten kto prowadził jakieś rozmowy z Ogniem, nie znał istoty rzeczy, dlatego też bardzo proszę, aby nie stwarzano dosyć groteskowej moim zdaniem sytuacji, gdzie ludzie, z zasady występujący przeciwko bezpieczeństwu publicznemu, staliby się nagle stróżami tego bezpieczeństwa.

mjr Adam Stabrawa „Borowy”, pismo z 21 października 1944 r. – pełny tekst i skan

Niecały miesiąc później, 18 listopada 1944 roku, w meldunku odnotowano, że Delegat Rządu „był zawiadomiony, że Ogień trudni się bandytyzmem i nie należy go wcielać do organizacji”, a komendant obwodu „miał na celu, aby Ognia powstrzymać od napadów rabunkowych, a nie wcielenia do organizacji A.K.”. Oba dokumenty, ze skanami i transkrypcją, przedstawiliśmy w artykule Co dowództwo AK wiedziało o „Ogniu”.

Komendant Inspektoratu przestrzegał więc przed tym, by „Ogień” i jego ludzie stali się „stróżami bezpieczeństwa”. Tymczasem sześćdziesiąt lat później pismo IPN przedstawia wykonane przez nich zabójstwa jako przykład ochrony ludności przed przestępczością pospolitą. Skoro „Ogień” nie bronił słabszych pod okupacją niemiecką – a to dokumenty AK potwierdzają – trudno przyjąć, że robił to po wojnie. Takich dowodów jest bez liku, ale trzeba chcieć po nie sięgnąć.

Oryginalności tych dokumentów nie sposób podważyć. W naszej ocenie dlatego właśnie znaczenie działalności Pułku bywa marginalizowane3. Alternatywa jest prosta: jeśli Pułk będzie miał znaczenie, to „Ogień” nie będzie go miał. Marginalizując działalność Armii Krajowej w Małopolsce, krakowski IPN zyskał przestrzeń do promowania „wątpliwego akowca” i „wątpliwego majora”.

Kim byli bracia Zagatowie. Badania dr Karoliny Panz

Nowe światło na zabójstwa, jakich „Ogień” i ogniowcy dokonali na Żydach i Słowakach, rzuciły badania dr Karoliny Panz. Jej artykuł „Sieci przetrwania – przemytnicy z Podhala i Spisza w czasie Zagłady”4 pokazuje też, kim byli zabici w Gronkowie. Wynika z niego, że w Gronkowie Żydzi uciekający przez granicę zatrzymywali się w domach przemytników – u Stanisława Cudzicha i u Władysława Zagaty. Dzięki pomocy braci Zagatów ocalał znany rabin Samuel Seltenreich ze Szczakowej. Córka Władysława Zagaty jako dziewięcioletnia dziewczynka nosiła chleb i mleko Żydom ukrywającym się w lesie. Przemyt, którym zajmował się Zagata z trzema braćmi, wiązał się z ogromnym ryzykiem, bo na jego podwórzu stacjonowała niemiecka straż graniczna (Grenzschutz). Ten nielegalny proceder dawał szansę przetrwania Żydom z Podhala i Generalnego Gubernatorstwa.

Poniżej przytaczamy fragmenty artykułu dr Panz.

[…] W każdej wsi Podhala, Spisza, Orawy i Liptowa doskonale wiedziano, kto przechodzi przez granicę jako zawodowy przemytnik. Ich nazwiska i wyczyny zachowały się w pamięci miejscowych. Dużo mniej wiadomo o tych, którzy bezpośrednio zaopatrywali ich w walutę, składali u nich zamówienia i odbierali towar. W opinii Straży Granicznej przeważali wśród nich żydowscy kupcy, przedsiębiorcy i właściciele karczem. Osoby, które z racji swojej działalności przemieszczały się często po pograniczu, przewożąc towary i pakunki. Z zachowanych źródeł wynika, że Straż Graniczna z powiatu nowotarskiego doskonale wiedziała, kto, którędy, co i dla kogo przenosi, oraz na co i za jaką stawkę należy przymykać oko. Choć źródła potwierdzają udział Żydów w sieciach przemytniczych w roli paserów, to nie przesądzają o ich dominacji w tym procederze.

K. Panz, „Sieci przetrwania…”, s. 89

[…] Pojedyncze osoby zatrzymywały się w domach przemytników, m.in. u Michała Walkosza w Szaflarach, u Stanisława Cudzicha lub Władysława Zagaty z Gronkowa. Córka tego ostatniego, która jako 9-letnia dziewczynka nosiła chleb i mleko koczującym w lesie Żydom, zapamiętała swoją żydowską rówieśniczkę, która przebywała u nich przez kilka dni i była przedstawiana jako kuzynka. Przemytnicza działalność Zagaty (i współdziałających z nim trzech jego braci) wiązała się z ogromnym ryzykiem, gdyż na jego podwórzu stacjonował Grenzschutz.

K. Panz, „Sieci przetrwania…”, s. 110 (za: relacja Katarzyny Szaflarskiej, Szaflary, 11 IV 2019 r., w zbiorach autorki)

[…] O Seltenreichu wiadomo, że uciekł z pomocą braci Zagatów z Gronkowa (AŻIH, 349/24/1829, Wiesław Korpal, „Moje wspomnienia z lat wojny i okupacji, dotyczące głównie ratowania ludności żydowskiej”, 1992 r., k. 2-3). […] Listy z pogróżkami miał otrzymać także Dawid Grassgrun, jedyny starszy wiekiem Żyd z Nowego Targu, który przeżył Zagładę. Został zastrzelony we własnym domu wieczorem 10 lutego 1946 r. Mordercami Dawida Grassgruna byli partyzanci ze Zgrupowania „Błyskawica” – podkomendni Józefa Kurasia ps. „Ogień”. Zaledwie kilka tygodni wcześniej (30 grudnia 1945 r.) Kuraś i jego ludzie zamordowali w Gronkowie sześciu mężczyzn, wśród nich czterech braci Zagatów: Władysława, Bronisława, Leona i Stanisława, którzy brali udział w przerzucaniu Żydów przez granicę i jeszcze przed wojną współpracowali z Grassgrunem przy przemycie koni.

W kwietniu i maju 1946 r. z rąk partyzantów „Błyskawicy” zginęło najmniej 25 Żydów (wśród nich dzieci) uciekających z Polski do Czechosłowacji trasami wojennych przerzutów. Wszystko wskazuje, że wśród sprawców tych zbrodni byli ludzie doskonale zorientowani w działalności opisywanych przeze mnie sieci przemytniczych, najprawdopodobniej ich członkowie. Partyzanci Kurasia jesienią 1946 r. dokonali napadu na Żydów w Kieżmarku, a tamtejsi przemytnicy Jan Modla i Mikolas Vrana tuż po wojnie stracili życie w niewyjaśnionych okolicznościach.

K. Panz, „Sieci przetrwania…”, s. 114

[…] Spojrzenie na tę historię z bliska pokazuje, że to nie chęć ratowania elit religijnych zapoczątkowała tę akcję o niezwykłej skali i efektywności. U podstaw opisanej przeze mnie historii leżała tak naprawdę walka o ocalenie narzeczonych, współmałżonków, dzieci, rodzeństwa, kuzynów, rodziców, wujków i ciotek. Mnogość przywołanych przeze mnie osób i wydarzeń jest duża i odnoszę wrażenie, że każdy z tych elementów przyczynił się do kształtu tej historii i ją umożliwił. Mam jednocześnie pewność, że jest to tylko niewielka część owej struktury relacji, która umożliwiła niezwykłe na tle losów Żydów z GG osiągnięcie: ucieczkę setek ludzi skazanych na śmierć.

K. Panz, „Sieci przetrwania…”, s. 122

Ustalenia dr Panz zgadzają się z tym, co w liście z okazji 50. rocznicy tragedii napisał wnuk Władysława Zagaty, ks. Władysław Zarębczan: jeszcze w latach sześćdziesiątych przybysze z Izraela szukali jego dziadka, by podziękować mu za ocalenie życia – nie wiedząc, że od dawna nie żyje. Zabójstwo Dawida Grassgruna, o którym pisze badaczka, opisaliśmy w artykule Zamordowanie Dawida Grassgruna.

Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przyznawany przez Instytut Yad Vashem
Medal „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

Z zebranych i przedstawionych przez nas informacji wynika, że rodzina Zagatów swoją postawą zasłużyła w naszej ocenie na medal „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”, przyznawany osobom, które w czasie II wojny światowej ratowały Żydów.

Srebrna moneta kolekcjonerska NBP z wizerunkiem Józefa Kurasia „Ognia” i napisem „Zachowali się jak trzeba”
Moneta kolekcjonerska NBP z wizerunkiem Józefa Kurasia „Ognia” i napisem „Zachowali się jak trzeba”.

Paradoksalnie to Józefa Kurasia „Ognia” – oskarżanego m.in. o mordowanie ludności cywilnej, w tym Żydów i Słowaków – Narodowy Bank Polski uhonorował srebrną monetą kolekcjonerską z symbolem Polski Walczącej i napisem „Zachowali się jak trzeba”. „Ogień” i jego ludzie mają na rękach krew niewinnych ofiar. Przykładem jest masakra w Krościenku, gdzie zginęła grupa ocalałych z Holokaustu Żydów, którzy po wojnie chcieli wyjechać z Polski.

Przyczyny tragedii: przemyt, konkurencja i bracia Głodasikowie

Skoro nie „szajka złodziejska”, to dlaczego zginęli? Przedstawiamy naszą ocenę, opartą na relacjach mieszkańców Podhala i na materiale z akt spraw ogniowców.

W tamtym czasie handlem i przemytem przez granicę mógł się zajmować tylko ten, kogo akceptowali „Ogień” i ogniowcy. „Ogień” rządził w swojej „republice” – w świecie bez akowców, bez oficerów i bez komunistów. Każdy, kto z czegokolwiek czerpał zyski, musiał oddać mu należną część. Wśród ogniowców, którym wolno było kraść i przemycać, panowało przekonanie, że część zagarniętego mienia należy przekazać „Ogniowi”. W aktach spraw jest wiele dowodów na takie transakcje.

Na stronę słowacką przemycano przede wszystkim konie, bo cena była tam kilkukrotnie wyższa. Krowy skradzione na Słowacji ogniowcy częściowo zużywali na potrzeby oddziału, a częściowo rozdawali przychylnym im rodzinom, zyskując w ten sposób poparcie. Konie spieniężano przez ojca Jana Batkiewicza „Śmigłego”, znanego na Podhalu handlarza końmi. „Ogień” skrupulatnie kontrolował te transakcje. Kto się nie rozliczył albo coś ukrył, dostawał upomnienie – albo był likwidowany. Panowało przekonanie, że przed „Ogniem” nic się nie ukryje. Franciszek Drożdż „Szpak” mówił, że każdy każdego się bał i nikomu nie można było wierzyć.

W naszej ocenie Zagatowie zginęli, bo się nie podporządkowali. Sposób wykonania zbrodni był przemyślany: miał zastraszyć i wyeliminować konkurencję na tym terenie. Cel został osiągnięty. Od tego czasu przerzut Żydów przez granicę kontrolował „Ogień”, a stawki za tę usługę wyznaczali on i jego ludzie. Na śmierci Łatanków skorzystali też ich konkurenci z Gronkowa – bracia Głodasikowie.

Franciszek Nowak twierdził, że Władysław Głodasik za odpowiednią opłatą przeprowadzał Żydów przez granicę. Opowiadał o zdarzeniu, którego był świadkiem. Podczas przeprawy przez Białkę, przy wysokim stanie wody, Głodasik szantażował i terroryzował uciekinierów: „jak nie dacie więcej pieniędzy, to was tu potopię”. Według Nowaka Głodasik miał bardzo dużo pieniędzy.

Stacjonujący w Ochotnicy IV batalion 1 PSP AK pod dowództwem kpt. Juliana Zapały „Lamparta” likwidował tych, którzy zajmowali się szmalcownictwem. Według naszych ustaleń wywiad AK meldował dowództwu batalionu o takich incydentach. Jesienią 1944 roku w Ochotnicy zastrzelono Leopolda i Feliksa Głodasików – prawdopodobnie za wymuszanie od przeprowadzanych przez granicę Żydów wyższych opłat, zastraszanie ich, a może i mordowanie. Ich brat Władysław wstąpił do oddziału „Ognia” i do tworzonej przez „Ognia” milicji. Był komendantem jednego z posterunków MO. Według relacji z tego okresu śmiertelnie pobił wtedy mieszkańca Ochotnicy, któremu zarzucał udział w zastrzeleniu braci. W okresie terroru zbrojnego ramienia „Ognia” był na terenie Gronkowa i okolic kimś w rodzaju zarządcy. To ten sam Władysław Głodasik, którego ojciec zamordowanych braci Zagatów i Stanisław Cudzich wskazali jako uczestnika zbrodni z grudnia 1945 roku.

Nagrobek rodziny Głodasików na cmentarzu w Gronkowie: Leopold 1919–1944, Feliks 1921–1944, Kazimierz 1933–1945, Władysław 1922–1979
Grób rodziny Głodasików na cmentarzu w Gronkowie: Leopold (1919–1944), Feliks (1921–1944), Kazimierz (1933–1945), Władysław (1922–1979).

O braciach Głodasikach i przerzucie Żydów przez granicę piszemy także w artykule Masakra w Krościenku.

Terror po egzekucji i dwie wersje „Ognia”

Zaraz po egzekucji ogniowcy odgrażali się, że „mają na wieś oko” i że każdy, kto ośmieli się pójść na pogrzeb, dostanie kulę w łeb. Według relacji spisanej w Gronkowie grozili, że spalą całą wieś. Podobnie postępowali Niemcy: zwłoki partyzanta AK Czyszczonia w Rdzawce powiesili i pod groźbą rozstrzelania przez kilka dni nie pozwalali ich zdjąć. W ten sposób zastraszali ludność.

„Ogień” zawsze dbał o dobrą opinię. Każde morderstwo, gwałt czy kradzież usprawiedliwiał tym, że ofiara donosiła albo by doniosła, współpracowała z Niemcami lub z UB albo by współpracowała. Na wzór oddziałów AK zostawiał na zwłokach i przy kontrybucjach kwity – wyroki śmierci i pokwitowania, bezprawnie opieczętowane jako dokumenty oddziału AK.

Pieczęcie i oryginalny podpis „Ognia” pozostawiane na wyrokach śmierci i kwitach kontrybucyjnych
Pieczęcie i oryginalny podpis „Ognia” – pozostawiane na zwłokach zamordowanych i na kwitach kontrybucyjnych.

W sprawie Gronkowa – w naszej ocenie – „Ogień” od razu uruchomił dezinformację: jednym mówiono o rzekomych donosach ofiar do UB, przed innymi chwalono się likwidacją złodziejskiej szajki. Kuraś znał metody ówczesnego aparatu bezpieczeństwa z bliska – w marcu 1945 roku pisał swój życiorys w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie, o czym piszemy w artykule Jak dezerter z AK – Józef Kuraś „Ogień” – służył komunistom.

To kolejny przykład „heroicznej walki żołnierza wyklętego o niepodległy byt Państwa Polskiego”.

Kto co twierdzi – podsumowanie

  • Ogniowiec Władysław Kolasa „Zemsta” zeznaje, że Łatankowie zostali zlikwidowani za donosy do UB.
  • Krakowski IPN (pismo z 2006 r.) przyjmuje, że chodziło o działalność rabunkową.
  • Ocaleni Żydzi szukali Władysława Zagaty, by podziękować mu za uratowanie życia.
  • Mieszkańcy Gronkowa i wnuk zamordowanego, ks. Władysław Zarębczan, bronią ich dobrego imienia.
  • Dr Karolina Panz potwierdza, że bracia Zagatowie pomagali Żydom w ucieczce przez granicę.
  • Świadkowie zaprzeczają, by ofiary trudniły się kradzieżą czy bandytyzmem.
  • Księga zmarłych pokazuje, że notatnik „Ognia” – główny dowód wersji o „szajce” – myli się co do tożsamości ofiar.

A propagatorzy legendy „Ognia” powtarzają swoje, bo wiedzą, że kłamstwo powtórzone sto razy zaczyna uchodzić za prawdę.

Pytamy więc autora pisma IPN: jakie postępowanie prowadzono w sprawie sześciu mieszkańców Gronkowa, jakie zgromadzono dowody i jaki sąd wydał na nich wyrok śmierci? Naszym zdaniem była to samowola samozwańczego majora, który bezwzględnie wyeliminował grupę przemytniczą – konkurencję ogniowców Głodasików z Gronkowa.

Apelujemy po raz kolejny: trzeba wreszcie oddzielić żołnierzy niezłomnych od przeklętych.

Co dalej

Rodzinę Zagatów spotkała jeszcze jedna krzywda. Rok po zbrodni do Sądu Grodzkiego w Nowym Targu trafiła milicyjna opinia, według której zamordowani synowie Józefa Zagaty byli przestępcami. Śledztwo prokuratury wykazało, że opinię sfałszowano. Tę historię, wraz z listami wnuka ofiar, opisujemy w trzeciej części cyklu.

Więcej o tym, jak krakowski IPN budował wizerunek „Ognia”, przeczytasz w artykułach Jak z bandyty zrobić bohatera i IPN szkodzi wizerunkowi Armii Krajowej. Szersze tło sporu przedstawiamy w tekście Józef Kuraś – bohater czy bandyta?

Przypisy

  1. Pismo IPN – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej w Krakowie, znak BEKr II – 6051 – 16/06, z 17 sierpnia 2006 r., do Kazimierza Garbacza, sekretarza Koła „Podhale” Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego – Oddział Kraków. ↩
  2. Akta IPN Kr 4656/1, protokoły przesłuchania Władysława Kolasy z 7, 10 i 11 lipca 1951 r. Pełne transkrypcje – w części 1. ↩
  3. [Przyp. M.Z.] Osiemdziesiąt lat po wojnie krakowski IPN nie wydał ani jednej publikacji, która całościowo opisywałaby działalność Inspektoratu „Niwa” i 1 PSP AK, skupiających około 40 000 członków. ↩
  4. Karolina Panz, „Sieci przetrwania – przemytnicy z Podhala i Spisza w czasie Zagłady”, Zagłada Żydów. Studia i Materiały, nr 18 (2022), s. 86–128. Fragmenty przytaczamy za zgodą autorki. ↩