Józef Kuraś „Ogień”: fakty przeciw mitom IPN
Józef Kuraś „Ogień”: fakty przeciw mitom IPN
Józef Kuraś „Ogień” nie był bohaterem. Był dezerterem z Armii Krajowej, szefem komunistycznej bezpieki w Nowym Targu i watażką, którego banda przez blisko dwa lata terroryzowała Podhale, Spisz i Orawę. Tak oceniali go żołnierze 1 Pułku Strzelców Podhalańskich AK, czyli ludzie, którzy znali go z partyzantki, a nie z opowieści. Od kwietnia 1945 roku walczył też z komunistyczną władzą i tego nikt nie kwestionuje. Spór dotyczy tego, czy ta walka przekreśla wszystko, co robił wcześniej i równocześnie.
Jestem wnukiem Jana Zapały, brata kpt. Juliana Zapały „Lamparta”, dowódcy IV batalionu 1 PSP AK, i prezesem Niezależnego Światowego Związku Żołnierzy AK. Opieram się na odtajnionych dokumentach, relacjach naocznych świadków i aktach sądowych. Wszystkie zebrałem w serwisie „Józef Kuraś Ogień: fakty przeciw mitom IPN”. Każdy może je sprawdzić.
Żeby ocenić spór, trzeba znać kolejność najważniejszych zdarzeń:
| Kiedy | Co się wydarzyło |
|---|---|
| poł. 1943 | Józef Kuraś, posługując się pseudonimem „Orzeł”, wstępuje do oddziału partyzanckiego AK „Wilk” |
| 29 VI 1943 | Niemcy mordują w Waksmundzie jego ojca, żonę i synka; przyjmuje pseudonim „Ogień” |
| 26–27 XII 1943 | Łamie rozkaz dowódcy, oddział zostaje rozbity; do AK już nie wraca |
| 1944 | Działa na własną rękę, nie uznaje dowództwa AK; współpracuje z Armią Ludową |
| III 1945 | Członek PPR, kierownik Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu |
| IV 1945 | Porzuca UB i wraca w góry; tworzy oddział „Błyskawica” |
| 1945–1947 | Walka z UB, MO i KBW, a równocześnie zbrodnie na cywilach |
| 21–22 II 1947 | Otoczony w Ostrowsku strzela sobie w głowę; umiera w szpitalu w Nowym Targu |
Każda z poniższych spraw ma na tej stronie osobny tekst z dokumentami i relacjami świadków. O zbrodniach na cywilach oficjalny biogram IPN nie wspomina.
Przed Wigilią 1943 roku dowódca oddziału „Wilk”, por. Krystyn Więckowski „Zawisza”, rozkazał „Ogniowi” zostać z ludźmi w ziemiankach pod Czerwonym Groniem. „Ogień” rozkazu nie wykonał. 26 grudnia poszedł z częścią partyzantów do Ochotnicy na zabawę. Nazajutrz, w ślad za nimi, przyszła niemiecka żandarmeria. Ubezpieczenie obozu nie działało. Według relacji żołnierzy AK „Ogień” nie wydał żadnego rozkazu: otworzył drzwi, wystrzelił z pistoletu i zniknął. Zginęło dwóch partyzantów, a dowodzenie przejął kapral Jan Sral „Krasny”.
Do oddziału „Ogień” już nie wrócił. Jego obrońcy tłumaczą to dziś różnicą poglądów politycznych. Akowcy, którzy tam byli, mówili co innego: bał się odpowiedzialności za niewykonanie rozkazu w czasie wojny. Wojskowy Sąd Specjalny AK wydał na niego wyrok śmierci (biogram IPN podaje, że wyrok później anulowano).
W 1944 roku nie uznawał żadnej zwierzchności, a na wezwania mjr. Adama Stabrawy „Borowego”, dowódcy 1 PSP AK, nie odpowiadał. Doręczycielowi pism zagroził, że zastrzeli go jak psa. Do dowództwa pułku płynęły skargi górali na jego watahę: rabunki, kontrybucje, pijatyki, zabieranie pasów transmisyjnych z młynów i tartaków. „Borowy” nazwał tę działalność „ciemną plamą konspiracji”. Rozważał rozbrojenie watahy siłą i zrezygnował tylko dlatego, że skończyłoby się to bratobójczą walką.
Żołnierze 1 PSP AK potwierdzili tę relację w 1990 roku przysięgą na Krzyż i Biblię.
Gdy na Podhale weszła Armia Czerwona, „Ogień” zszedł z Gorców do Nowego Targu i podporządkował się nowej władzy. Obsadził swoimi ludźmi posterunki MO, wstąpił do PPR, a w marcu 1945 roku – skierowany przez Komitet Centralny PPR jako „porucznik” Armii Ludowej – został kierownikiem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu.
W tym samym czasie NKWD, posługując się spisem sporządzonym przez nowotarskich milicjantów, aresztowało żołnierzy Armii Krajowej i wywoziło ich na Ural. Trafili tam między innymi Władysław Zagardowicz „Kukułka” i Franciszek Kieta „Limba”. Kieta wrócił po 33 miesiącach ze zniszczonym zdrowiem.
W połowie kwietnia 1945 roku (IPN podaje noc z 12 na 13 kwietnia, akowcy – 11 kwietnia) Kuraś porzucił UB i wrócił w góry z grupą milicjantów i ubeków. Żołnierze AK oceniali to bez złudzeń: „Swoje poglądy polityczne prezentował w zależności od aktualnej sytuacji korzystnej dla siebie”. Sąd w Nowym Sączu uznał w 2026 roku służbę w UB za jedną ze „skaz” w jego życiorysie.
To najcięższa ze spraw i jedna z najlepiej udokumentowanych. Ludzie „Ognia” mordowali Żydów, którzy przeżyli Holokaust: 11 osób pod Krościenkiem w nocy z 2 na 3 maja 1946 roku, pięć osób w Nowym Targu, ratownika TOPR Józefa Oppenheima w Zakopanem, Dawida Grassgrüna, a także ofiary w Maniowach i Białce. Przy zwłokach zostawiali „wyroki” z pieczęcią AK, więc po wojnie Żydzi byli przekonani, że mordowała ich Armia Krajowa.
Zbrodnię pod Krościenkiem przywołał w 2026 roku sąd. Dlaczego uważam, że IPN te zbrodnie ignoruje, wyjaśniam w tekście IPN ignoruje ludobójstwo. Wszystkie materiały są w kategorii Cywilne ofiary „Ognia”: Żydzi, obywatele polscy.
Ofiarami byli też Polacy, często sąsiedzi. Ogniowcy powiesili na słupie telegraficznym Helenę Luberdę, 24-letnią kobietę w ósmym miesiącu ciąży (Ostrowsko, 12 października 1945). Zamordowali Rudolfa Ozorowskiego z Waksmundu i Władysława Leśnickiego (30 września 1945). Na dzień przed obławą w Ostrowsku sam „Ogień”, pijany, strzelił w pierś 20-letniej Rozalii Waksmundzkiej.
Część tych ludzi po latach spotkała druga krzywda: przedstawiono ich jako konfidentów, co usprawiedliwiało sprawców. Opisuję to w kategorii Wybielanie zbrodni na ludności cywilnej. Lista ofiar jest w kategorii Cywilne ofiary „Ognia”: Polacy.
Spisz i Orawa ucierpiały szczególnie. Banda Kurasia wielokrotnie napadała na wsie z ludnością słowacką, między innymi Krempachy, Nową Białą, Niedzicę i Frydman. Krempachy ograbiono czterokrotnie; według relacji akowców napastnicy wpadali w czasie nabożeństwa i szli od domu do domu z listą zamożniejszych gospodarzy. Zabierali krowy, konie i wozy, bili domowników, wyzywając ich od Słowaków. Czterech mężczyzn uprowadzonych z Nowej Białej znaleziono martwych w lesie waksmundzkim, przykrytych ściółką i gałęziami.
IPN nazywa oddział „Ognia” Zgrupowaniem Partyzanckim „Błyskawica” i podaje, że liczył 500–700 ludzi. Żołnierze AK z Nowego Targu nazywali go bandą. Według ich relacji szeregi zapełniały imienne wezwania: kto się nie stawił, temu groziła śmierć, więc niektórzy uciekali aż na Ziemie Odzyskane.
„Ogień” nakładał na ludzi i całe wsie kontrybucje. Zapiski z nazwiskami, kwotami od 100 do 500 tysięcy złotych i terminami zapłaty cytuję w treści przysięgi akowców. Przy jednym z nazwisk stoi dopisek: „zlikwidowano”. Wszystko to działo się pod pieczęcią z orłem i literami „AK”, chociaż Armia Krajowa została rozwiązana 19 stycznia 1945 roku.
Według relacji żołnierzy 1 PSP AK w kwietniu 1945 roku „Ogień” wezwał do siebie Franciszka Zapałę „Niedźwiadka”, żołnierza AK i brata kpt. Juliana Zapały „Lamparta”, dowódcy IV batalionu 1 PSP AK. Franciszek miał przy sobie blankiety zaświadczeń o nadaniu Brązowego Krzyża Zasługi z Mieczami, podpisane in blanco przez „Borowego”. „Ogień” blankiety zabrał, a Franciszka zamordował. Na blankietach wpisał pseudonimy swoich ludzi.
Jak krakowski IPN potraktował relacje żołnierzy AK, opisuję w tekście Jak pracownicy krakowskiego IPN wprowadzali w błąd żołnierzy 1 PSP AK.
Część zbrodni znamy z zapisków przypisywanych „Ogniowi”. Jego obrońcy uważają je za fałszerstwo bezpieki i autentyczność zachowanych wersji dziennika nie została rozstrzygnięta. Ocena „Ognia” nie zależy jednak od samego dziennika: zbrodnię pod Krościenkiem przywołał sąd, a pozostałe opisują relacje świadków i dokumenty publikowane na tej stronie.
Ile było ofiar? Dane Ministerstwa Spraw Wewnętrznych mówią o 430 zabitych w latach 1945–1947, w tym 53 Żydach i 131 osobach niezwiązanych z aparatem władzy ani wojskiem. To źródło komunistyczne i trzeba je czytać ostrożnie. Z drugiej strony lista nie jest pełna: Władysława Leśnickiego, zastrzelonego przez ogniowca w Ostrowsku, nie ma w żadnym wykazie. Pełnej liczby ofiar nie znamy.
Zbigniew Kuraś, syn „Ognia” z drugiego małżeństwa, od lat domaga się od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia za represje wobec ojca. Podstawą jest ustawa z 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego. W tej sprawie pytanie „bohater czy bandyta” zostało postawione przed sądem.
W postępowaniu uczestniczył prokurator, a zeznania składał między innymi historyk IPN dr Maciej Korkuć. Występowałem w nim jako przedstawiciel Niezależnego Światowego Związku Żołnierzy AK i rodzin akowców. Dokumenty i relacje świadków, które przedstawiliśmy sądowi, publikuję na tej stronie. Więcej w kategorii Spór z IPN.
Polityka w nowej Polsce potrzebowała nowych bohaterów. Oficjalny biogram IPN przedstawia „Ognia” jako żołnierza podziemia niepodległościowego, który po ucieczce z UB „rozpoczął zwalczanie agend administracji komunistycznej”. O Krościenku, o Helenie Luberdzie, o Słowakach ze Spisza nie ma w nim ani słowa.
Za legendą poszły zaszczyty. W 2006 roku prezydent Lech Kaczyński odsłonił w Zakopanem pomnik „Ognia” i jego podkomendnych. W 2023 roku NBP wybił srebrną monetę z jego wizerunkiem w serii „Wyklęci przez komunistów żołnierze niezłomni”. Jak tę legendę budowano – od filmu Grzegorza Królikiewicza po publikacje krakowskiego oddziału IPN – opisuję w tekstach Jak z bandyty zrobić bohatera i Przekłamania w filmie o „Ogniu”.
Inaczej widzieli go ludzie, którzy znali go osobiście. Dowódca 1 PSP AK mjr „Borowy” pisał w meldunkach z lat 1944–1945 o bandytyzmie i o podszywaniu się pod Armię Krajową. W 1990 roku ośmiu żołnierzy pułku przysięgło na Krzyż i Biblię, że to, co spisali o „Ogniu”, jest prawdą, a dokument zatytułowali „»Ogień« – watażka podhalański”. Rok później środowisko kombatanckie odmówiło jego podkomendnym prawa do nazywania się „AK-owskimi oddziałami”.
Oficjalny biogram IPN tych relacji nie uwzględnia. Zbieram je w kategorii Weryfikacja mitów.
W tekście o tym, jak krakowski IPN potraktował relacje żołnierzy 1 PSP AK, zestawiłem sprzeczności, z których składa się legenda „Ognia”. Oto kilka z nich:
| Jedno oblicze | Drugie oblicze |
|---|---|
| Dezerter z szeregów Armii Krajowej | Człowiek korzystający ze społecznego poparcia dla AK |
| Namawiający żołnierzy AK do przejścia na stronę Sowietów | Dezerter z Urzędu Bezpieczeństwa |
| Członek Armii Ludowej, dzięki której doszedł do stanowisk | Wróg AL po odebraniu mu władzy |
| Pierwszy członek PPR w Waksmundzie | Antykomunista każący członkom PPR zjadać legitymacje |
| Wydający oddziałom wyroki śmierci in blanco | Sprawiedliwy sędzia we własnej Republice |
| Kapral, dezerter z AK | Samozwańczy major w swojej Ludowej Republice |
| Współczujący sobie jako ofierze niemieckiego terroru | Nagminnie praktykujący terror i przemoc wobec bezbronnych |
Józef Kuraś walczył z Niemcami, a od kwietnia 1945 roku z komunistami. Ale wcześniej zdezerterował z Armii Krajowej i kierował powiatową bezpieką w czasie, gdy NKWD wywoziło akowców na Ural. Potem przez blisko dwa lata jego ludzie mordowali, rabowali i zastraszali Polaków, Żydów i Słowaków, posługując się pieczęcią Armii Krajowej.
Sąd w 2026 roku, choć dostrzegł jego walkę z komunistami, wskazał w tym życiorysie „skazy”, których nie da się pominąć. Żołnierze 1 PSP AK powiedzieli to wcześniej i dosadniej: watażka. Dlatego uważam, że nie wolno stawiać go dzieciom i młodzieży za wzór.
Dokumenty, relacje i skany, na których opieram tę ocenę, są na tej stronie. Każdy może je przeczytać i ocenić sam.
Józef Kuraś urodził się 23 października 1915 roku w Waksmundzie, w chłopskiej rodzinie. Służbę wojskową odbył w 2 Pułku Strzelców Podhalańskich w Sanoku i w Korpusie Ochrony Pogranicza; do rezerwy wyszedł jako kapral. We wrześniu 1939 roku walczył jako podoficer, a po klęsce wrócił do Waksmundu i działał w konspiracji: w ZWZ, potem w Konfederacji Tatrzańskiej.
W połowie 1943 roku, posługując się pseudonimem „Orzeł”, wstąpił do oddziału partyzanckiego AK „Wilk” w Gorcach. 29 czerwca 1943 roku Niemcy zamordowali w Waksmundzie jego ojca, żonę i dwuipółletniego synka, a dom spalili. Tej tragedii nikt nie kwestionuje. Po niej przyjął pseudonim „Ogień”. Dalsze losy, od grudnia 1943 roku do lutego 1947, opisują kontrowersje wyżej.
21 lutego 1947 roku oddział KBW i UB otoczył „Ognia” w Ostrowsku, w zagrodzie Józefa Zagaty, gdzie przygotowano dla niego ucztę. Kuraś uciekł na strych sąsiedniej chaty. Kiedy zagrożono, że chata zostanie podpalona, strzelił sobie w głowę. Zmarł następnego dnia, 22 lutego 1947 roku, w szpitalu w Nowym Targu. Ciało zabrała bezpieka i miejsca pochówku do dziś nie ustalono.
Po jego śmierci ogniowcy skorzystali z amnestii, masowo się ujawnili i zdali broń. Żołnierze AK zapisali w 1990 roku: „Skończyła się dla Podhala zmora grabieży, mordów, gwałtów i kontrybucji. Górale i kupcy odetchnęli z ulgą”.
IPN przedstawia go jako żołnierza niezłomnego. Żołnierze 1 PSP AK, którzy znali go osobiście, uważali go za dezertera i watażkę, a sąd w 2026 roku wskazał „skazy” w jego życiorysie: aprobatę mordu na Żydach i służbę w UB. Krótka odpowiedź.
Tylko przez kilka miesięcy 1943 roku. W grudniu 1943 roku złamał rozkaz i porzucił oddział, a Wojskowy Sąd Specjalny AK skazał go na śmierć. Dla żołnierzy 1 PSP AK był dezerterem.
Tak. W marcu i kwietniu 1945 roku był kierownikiem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu i członkiem PPR.
Tak. Najbardziej znana zbrodnia to zabójstwo 11 Żydów pod Krościenkiem w maju 1946 roku; sąd w 2026 roku uznał, że „Ogień” wiedział o niej i ją zaaprobował.
Urodził się 23 października 1915 roku w Waksmundzie, zmarł 22 lutego 1947 roku w szpitalu w Nowym Targu, w wieku 31 lat.
21 lutego 1947 roku, otoczony przez KBW i UB w Ostrowsku, strzelił sobie w głowę. Zmarł następnego dnia w szpitalu.
Nie wiadomo. Ciało zabrał Urząd Bezpieczeństwa i miejsca pochówku do dziś nie ustalono.
Nie. 22 lipca 2026 roku Sąd Okręgowy w Nowym Sączu oddalił jego wniosek (ponad 12 mln zł, w tym 10 mln zł zadośćuczynienia). Wyrok jest nieprawomocny.
Macie Państwo dokumenty, zdjęcia albo rodzinne relacje o działalności „Ognia” i jego oddziału? Proszę o kontakt.